2-2-2- مؤلفههای اصلی معرفتشناسی………………………………………………………………………………………….19
2-2-2-1- باور و تعریف آن………………………………………………………………………………………………20
2-2-2-1-1- اقسام باور………………………………………………………………………………………………………………21
2-2-2-1-1-1- باورهای پایه………………………………………………………………………………………………….21
2-2-2-1-1-2- باورهای غیرپایه………………………………………………………………………………………………….23
2-2-2-2- صدق………………………………………………………………………………………………………………………..24
2-2-2-3- توجیه……………………………………………………………………………………………………………..25
2-2-2-3-1- توجیه انسجامگرا………………………………………………………………………………………….26
2-2-2-3-1-1- نقد و بررسی…………………………………………………………………………………………..27
2-2-2-3-2- توجیه مبناگرا……………………………………………………………………………………………….27
2-2-3- معرفتشناسی غربی…………………………………………………………………………………………………..28
2-2-4- معرفتشناسی اسلامی………………………………………………………………………………………………..32

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

2-3- موانع موجوددر معرفتشناسی……………………………………………………………………………………….33
2-3-1- شکّاکیّت و تقابل آن با مبناگرایی………………………………………………………………………………….34
2-3-2- تسلسل معرفتی………………………………………………………………………………………………………….37
2-4- خلاصهی فصل…………………………………………………………………………………………………………….39
فصل سوّم: رویکرد مبناگرایی……………………………………………………………………………………………….41
3-1- تمهید…………………………………………………………………………………………………………………………42
3-2- تعریف مبناگرایی………………………………………………………………………………………………………….44
3-3- مبناگرایی: رویکردی توجیهنگر………………………………………………………………………………………45
3-4- اقسام مبناگرایی…………………………………………………………………………………………………………….46
3-5- اهداف مبناگرایی…………………………………………………………………………………………………………..47
3-6- سیر تاریخی مبناگرایی و مراحل تکوّن آن در معرفتشناسی غربی………………………………………47
3-5-1- مبناگرایی و راسیونالیسم……………………………………………………………………………………………..50
3-5-1-1- راسیونالیسم ارسطویی………………………………………………………………………………………………….51
3-5-1-2- راسیونالیسم دکارتی…………………………………………………………………………………………………….51
3-5-2- مبناگرایی و اِمپریسم…………………………………………………………………………………………………..53
3-6-پیشینهی مبناگرایی در معرفتشناسی اسلامی……………………………………………………………………………55
3-7- بدیلهای معرفتی مبناگرایی…………………………………………………………………………………………………..56
3-7-1- توجیه مبتنی بر انسجام……………………………………………………………………………………………….57
3-7-1-1- نقد و بررسی……………………………………………………………………………………………………59
3-7-2- نامتناهیگرایی…………………………………………………………………………………………………………………60
3-7-2-1- نقد و بررسی………………………………………………………………………………………………………………61
3-7-3- شکّاکیّت افراطی………………………………………………………………………………………………………..61
3-7-3-1- نقد و بررسی………………………………………………………………………………………………………………62
3-8- خلاصهی فصل…………………………………………………………………………………………………………….64
فصل چهارم: مبناگرایی برتراند راسل……………………………………………………………………………………..67
4-1- راسل و آثار علمی……………………………………………………………………………………………………………….68
4-2-تحوّلات فکری راسل……………………………………………………………………………………………………………71
4-3- علم و مسئلهی شناخت………………………………………………………………………………………………………..76
4-3-1- نمودار علم و مسئلهی شناخت………………………………………………………………………………………….81
4-3-2- سلسله مراتب معرفت………………………………………………………………………………………………..82
4-3-3- بدیهیّات…………………………………………………………………………………………………………………..84
4-3-3-1- اصل امتناع تناقض…………………………………………………………………………………………….88
4-3-3-1-1- نقد و بررسی ……………………………………………………………………………………………..90
4-3-4-گزاره/ باور/ صدق و کذب/ حکم……………………………………………………………………………………….92
4-3-5-مکانیزم خطا در معرفتشناسی راسل……………………………………………………………………………….100
4-3-6-مفهوم “امر واقع” و اقسام آن………………………………………………………………………………………….102
4-3-6-1- امور واقع اتمی……………………………………………………………………………………………… 104
4-3-6-2- امور واقع مولکولی…………………………………………………………………………………………………….105
4-3-6-3- امور واقع از راه آشنایی……………………………………………………………………………………105
4-3-6-4- امور واقع مربوط به حافظه…………………………………………………………………………………………107
4-3-6-5- امور واقع از راه دروننگری………………………………………………………………………………………..108
4-3-6-5-1- نقد و بررسی…………………………………………………………………………………………….109
4-3-6-6- امور واقع سلبی……………………………………………………………………………………………………..109
4-4-تجربهگرایی راسل…………………………………………………………………………………………………………..110
4-5- راسل و مبناگرایی………………………………………………………………………………………………………………114
4-5-1- ادلّه و قراین بر مبناگرا بودن راسل…………………………………………………………………………………..117
4-6- خلاصه فصل…………………………………………………………………………………………………………………….119
فصل پنجم: مبناگرایی علّامه طباطبائی…………………………………………………………………………………..122
5-1- علّامه طباطبائی و آثار فلسفی………………………………………………………………………………………………123
5-2- علم و مسئلهی شناخت……………………………………………………………………………………………….124
5-2-1-سلسله مراتب معرفت……………………………………………………………………………………………………..127
5-2-2-بدیهیّات………………………………………………………………………………………………………………….128
5-2-2-1- اقسام بدیهیّات………………………………………………………………………………………………..129
5-2-2-2- بدیهیّات اوّلیّه و شکّناپذیری آنها……………………………………………………………………………130
5-2-2-3- اصل امتناع تناقض، به عنوان اصلی حاکم بر تفکر………………………………………………………….133
5-2-2-4- تصدیقات بدیهی و نحوهی ارتباط آنها با اصل امتناع تناقض………………………………………..134
5-2-2-5- تصدیقات نظری و نحوهی ارتباط آنها با تصدیقات بدیهی…………………………………………….135
5-2-2-5-1- تسلسلناپذیری تصدیقات نظری………………………………………………………………………….137
5-2-3-تصدیق/ حکم/ قضیّه/ باور…………………………………………………………………………………………..139
5-3- مکانیزم خطا در معرفتشناسی علّامه طباطبائی……………………………………………………………………..144
5-4- علّامه طباطبائی، فیلسوفی رئالیسم………………………………………………………………………………………..146
5-5- علّامه طباطبائی فیلسوفی مبناگرا…………………………………………………………………………………………..148
5-5-1- ادلّهی منطقی و موجّه در اثبات مبناگرا بودن علّامه طباطبائی………………………………………………..152
5-6- خلاصهی فصل…………………………………………………………………………………………………………………153
فصل هفتم: نتیجهگیری………………………………………………………………………………………………………155
منابع………………………………………………………………………………………………………………………………162
منابع فارسی و عربی…………………………………………………………………………………………………………162
منابع انگلیسی…………………………………………………………………………………………………………………..166
چکیده انگلیسی………………………………………………………………………………………………………………..170
فصل اوّل
کلیّات بحث
1- 1- بیان مسئله
مبناگرایی، دیدگاهی است درباب ساختارمعرفت، که از اینحیث،به توجیه باورهای استنتاجیمیپردازد.
براین اساس، «مبناگرایی، نگرشی استدرباب ساختار توجیهِ شناخت.»(Fumerton, 2005,p 284). که با ارجاع باورهای استنتاجی به باورهای پایه، ساختارمعرفت را توجیه مینماید.
بنابر اهمیّتِ این رویکرد درتبیین مسئلهی شناخت، بسیاری از معرفتشناسان، این دیدگاه توجیهنگر را پذیرفتهاند؛ چنانکه، با مطالعهی سیر تاریخ معرفتشناسی، میتوان به این نتیجه مؤول شد که اکثر معرفتشناسان نیز،مبناگرا بودهاند.
با اینوصف، معرفتشناسان مذکور، نه تنها خود را مبناگرا نمیخواندند بلکه تا دوران اخیر نیز، به این رویکرد توجیهنگر اشارهای نداشتهاند. براین اساس، استناد مبناگرا بودن به این معرفتشناسان، چیزی است که از نحوهی تفکر مبناگرایانهی آنان استنباط میگردد. نمونهیبارز این امر، راسل و علّامه طباطبائی است که هریک از آنان، علیرغم اذعان به تئوری مطابقت، هیچ وقت خود را به عنوان یک فیلسوف مبناگرا معرّفی نکردهاند.
باتوجّه به این موارد میتوان تصریح نمود که مبناگرایی، رویکردی جدید و مربوط به قرن بیستم نیست، بلکه سابقهی آن، به قدمت طولانی تئوری مطابقت برمیگردد.1
نکتهای که دراینجا باید متذکّر شویم این است که، اکثر مبناگرایان دراثبات باورهای مبنایی خود، از برهان نفی تسلسل استفاده کردهاند؛ چنانکه،ارسطو دراینزمینه، ، معتقد است که «به طورکلی ممکن نیست برای همۀ چیزها برهانی یافت شود وگرنه جریانی تا بینهایت کشیدهمیشود که دیگر برهانپذیر نیست» ( ارسطو، 1377، ص 98).
راسل، غالباً درحوزهی تجربهگرایی،بهعنوان فیلسوفی مبناگرا محسوب میشود.به اینمعنا که وی، حسیّات را به عنوان مأخذ باورهای حسّی و بدیهی لحاظ میکند و از این حیث، به توجیه باورهای استنتاجی میپردازد.
راسل، درمعرفتشناسی خود، به مفهوم سلسلهمراتب معرفت، توجّه خاصّی دارد و درتمام دورهها، آن را به عنوان مفهومیکانونی لحاظ میکند. به نظر وی، «وظیفهی اصلی معرفتشناس مرتبکردن معلوماتی ادعایی در سلسلهمراتب معرفت است.معرفت با باورهای پایه آغاز شود.»(Chisholm, 1989,p421).
ویژگی خاصّ تفکرراسل، این است که وی، هموارهمواضع معرفتی خود را تعدیل میسازد. با اینوصف، میتوان این تحوّلات را طی سهدورهی مجزا، مشخّص نمود.
دورهی اوّل: مربوط به سالهای قبل از 1912، است. راسل در ایندوره، علیرغم تأثیرپذیری از ایدئالیسم، به مخالفت جدّی با آن میپردازد. طرح “نظریّهی آشنایی”، مربوط به سالهای پایانی ایندوره است که راسل مبناگرایی خود را در عرصهی امور تجربی، ارائه میدهد.
دورهی دوّم: مربوط به سالهای بین 1912، تا1919، است. راسل در ایندوره، با مطرح کردن نسبتهای چندگانه درکتاب “نظریّهی شناخت”، با انتقاد شدید ویتگنشتاین مواجه میشود. اینمسئله تا مدّتها ذهن وی را به خود مشغول نمود و سبب شد تا سرانجام از اتمام این کتاب، دست بکشد.
دورهی سوّم: مربوط به سالهای بعد از 1919، است. راسل دراینزمان، پس از بررسی تئوریهای صدق،2 به تئوری مطابقت روی میآورد.
نکتهای که در اینجا باید به آن تصریح نماییم، این است که نظریّهی “شناخت از راه آشنایی”،3 مهمّترین قرینهای است که به صراحت، مبناگرا بودن راسل را نشان میدهد. البته وی، بعدها با گسترش بخشیدن این نوع از شناخت، «”شناخت از راه دروننگری” و “شناخت مربوط به حافظه و امورگذشته”را نیز جزء “شناخت از راه آشنایی”ذکر نمود.»(Russell, 1966,p193).
راسل،مسئلهی “شناخت” رابه تفصیل، درکتاب “مسائل فلسفه”4مطرح میکند. وی دراین کتاب، ابتداشناخت را به دو نوع 1- “شناخت مربوط به اشیاء”5 2- “شناخت مربوط به حقایق”6 تقسیممینماید، سپس شناخت اشیاء را مشتمل بر دوقسم:”شناخت از راه آشنایی”7 و “شناختتوصیفی”8 میداند.
وی، دربخش”شناخت مربوط به حقایق” نیز، آن را به دوقسم: “شناخت شهودی”9و”شناخت استنتاجی”10 تقسیممیکند؛ چنانکه در این زمینه معتقد است که«برای توجیه معرفت اکتسابی باید تا آنجا به عقب بازگردیم که به معرفت شهودی برسیم.»(Russell, 1943, p 77).
نکتهی دیگری که دراینجا باید مطرح سازیم، این است که راسل،درمبناگرایی خود، منظور از”شناخت از راه آشنایی” را،همان شناخت “دادههای حسّی”میداند نه شناخت “اعیان فیزیکی”.
برایناساس، وی معتقد است که «وقتی ازعین محسوس، (Sensible Object)، سخن میگویم نباید گمان شود که منظور من یک میز است که هم قابل رؤیت و هم قابل لمسبوده و برای بسیاری از افراد قابل دیدن باشد، بلکه منظور من، صرفاً همان قطعه رنگی است که به هنگام نگاه به میز آن را ادراک میکنم و سفتی و صلابتی است که هنگام فشار دادن به میز، درک میکنم و یا همان صدای خاصی است که در هنگام ضربه زدن به آن درک مینمایم.» (Russell, 1972/1, p 83).
در معرفتشناسی اسلامی، رویکرد مبناگرایی، دارای سیر منظمتری است؛ چنانکه میتوان اکثر فلاسفهی مسلمان را،درچارچوب تئوری مطابقت، مبناگرا دانست.
براین اساس، علّامه طباطبائی نیز، با ارجاع تصدیقات نظری به تصدیقات بدیهی، مبناگراییخویش را مطرح میسازد.وی دراینزمینه،ضمنتأکید بر اصل امتناع تناقض (به عنوان اصل حاکم بر تفکر)، معتقد است که «فلاسفه نوصدرایی اصل امتناع تناقض را به عنوان بدیهیترین قضیهای معرفی میکنند که همۀ شناختهای بدیهی و نظری به آن نیازدارند وبراین اصل تأکید دارند که با فرض تردید در این اصل، هرگونه شناختی باطل خواهد شد.» (طباطبائی، 1416، ص253).
علاّمه طباطبائی، اصلیترین دلیل در تثبیت مبناگرایی را، تسلسلناپذیری تصدیقات بدیهی میداند. وی در تأیید این مطلب، درکتاب “اصول فلسفه و روش رئالیسم”،به دومطلبعمده اشاره میکند:
الف) احتیاج تصدیقات نظری به تصدیقاتبدیهی.
ب) خطاناپذیر بودن باورهای بدیهی.
نکتهای که دراینجا باید متذکّر شویم، این است که علّامه طباطبائی، رابطهی بین تصدیقات نظری با تصدیقاتبدیهی را، براساس رابطهی توالّد ارزیابی میکند؛زیرا نیازمندی تصدیقات نظریبهتصدیقات بدیهیرا، ازقبیل نیازمندی مادّی به صوری میداند.
با این وصف، وی، به دلیل اینکه “اصل امتناع تناقض” را بهعنوان یک اصل حاکم برتفکر لحاظ میکند، رابطهی بینباورهای بدیهی با این اصلرا، از نوع رابطهی توالّد نمیپندارد.
1-1-1- فرضیّات رساله
این رساله، مشتمل بر یکفرضیّهیاصلی و تعدادی فرضیّهی کمکی بوده که در روند اثبات فرضیّهی اصلی، مورد بررسی و تحلیل قرار میگیرند.
1-1-1-1- فرضیّهی اصلی رساله
“مبناگرایی علّامه طباطبائی،ازحیث توجیه و تبیین شناخت،کارآمدتر ازمبناگرایی برتراند راسل است”.
این فرضیّه، که در ذیل عنوان اصلی رساله مطرح میشود، فرضیّهی اصلی مورد تحقیق بوده که سایر
فرضیّات کمکی، در راستای اثبات آنارائه میگردند.
1-1-1-2- فرضیّههای کمکی
1. مبناگرایی، به عنوان رویکردی معرفتی، به توجیه باورهای استنتاجی میپردازد.
2. راسل درقلمرو تجربهگرایی خویش، به عنوان فیلسوفی مبناگرا محسوب میشود.

3. علّامه طباطبائی دربحث از بدیهیّات، به عنوان فیلسوفی مبناگرا محسوب میشود.
4. اصل “امتناع تناقض” درمعرفتشناسی علّامه طباطبائی، به عنوان اصلی بدیهی و حاکم بر تفکر است، نه بهعنوانتصدیقی بدیهی، همعرض با دیگر بدیهیّات.
1-1-2- اهمیّت و جایگاه موضوع
با توجّه به اهمیّت رویکرد مبناگرایی دردانش معرفتشناسی و استقبال پژوهشگران آثار فلسفی به این شاخه از فلسفهی تحلیلی، سبب شده تا در این پژوهش، به رویکرد مذکور پرداخته شود.
اصولاً، دربین موضوعات مختلف معرفتشناختی، بحث ازتئوریهای مربوط به صدق و همچنین نظریّههای مربوط به توجیه، دارای جایگاه خاصّی است.
برایناساس، به دلایلی ازجمله: علاقهی نگارنده به حوزهی معرفتشناسی،اهمیّت رویکرد مبناگرایی به عنوان دیدگاهی توجیهنگر،پابرجایی رویکرد مذکور در برابر ادلّهی شکّاکان، مبناگرا بودنبرتراند راسل و علّامه طباطبائی،شهرت خاصّاین دو فیلسوف درمعرفتشناسی، عدم پیشینهی تحقیق و پژوهشی تطبیقی در اینزمینه و…….،سبب انتخاب این موضوع شده است.
1-1-3- اهداف پژوهش
در این رساله، سعی شده تا ضمن تأکید برجایگاهخاصّ مبناگرایی درباب توجیه باورهای استنتاجی، این رویکرد توجیهنگر را درمعرفتشناسی برتراند راسل و علّامه طباطبائی مورد بررسی و تطبیق قرار دهد.
علاوه براین، با مستندات و ادلّهی روشن، مبناگرا بودن این دوفیلسوف را اثبات نماید. سپس با تأکید براهمیّتنقش “بدیهیّات” در برهان استدلالی،کارآمدی مبناگرایی علّامه طباطبائیو نقش مبنایی آن درتوجیه باورهای استنتاجی (تصدیقات نظری)،را مورد تأیید و اثبات قرار دهد.
1-1-4- ساختار منطقی رساله
نحوهی ترتیب و فصلبندی مطالب، به گونهای تنظیم شده است که هم از لحاظ منطقی و هم ازحیث محتوا، استلزام لازم، رعایت گردد.
برایناساس، رسالهی حاضر، مشمتل بر ششفصل بوده که این فصلها عبارتند از:
فصل اوّل: به مبحث “کلیّات بحث” اختصاص داردکه درآن، به بیان مسأله، فرضیّات، اهمیّت و جایگاه موضوع، اهداف پژوهش و ساختار منطقی رساله، میپردازد.
فصل دوّم: به مبحث “درآمدی بر معرفتشناسی و بررسی موانع موجود”اختصاص دارد که درآن، به مباحثی از جمله: تعریف معرفتشناسی، مؤلفههای اساسی آن، بررسی موانع موجود معرفتی و…….. پرداخته میشود.
فصل سوّم:به “رویکرد مبناگرایی” اختصاص یافته است. در اینفصل، پس از ارائه تعریفی از مبناگرایی و ذکر اهداف معرفتی آن، به سیر تاریخی این رویکرد در معرفتشناسی غربی و اسلامی پرداخته میشود. سپس با اشاره به اقسام مبناگرایی، بدیلهای معرفتی این رویکرد را مورد بررسی قرار میدهد.
فصل چهارم:به “مبناگرایی برتراند راسل”اختصاص دارد. در اینفصل، پس از ارائه آثار راسل و تحولات فکری وی، به مبحث سلسلهمراتب معرفت،بدیهیّات، امور واقع،تجربهگرایی راسل، مبناگرایی راسل و …… پرداخته میشود.
فصل پنجم:به”مبناگرایی علّامه طباطبائی” اختصاص دارد. در اینفصل، پس از ارائه آثار علّامه طباطبائی، به مبحث سلسله مراتب معرفت، بدیهیّات، اصل امتناع تناقض ومبناگرایی وی، …… پرداخته میشود.
فصل ششم:به”نتیجهگیری”اختصاص داده شده است.
فصل دوّم
درآمدی بر معرفتشناسی

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

و بررسی موانع موجود
2-1- تمهید
مسئلهی شناخت، از مهمّترین مسائلی است که بشر، از زمانی که به تفکر و فلسفهورزی روی آورد، همواره درجهت افزودن برمعلومات خویش و فتح قلّههای ناشناختهی علم و معرفت کوشیده است.
این سودای جهانشمول بشر، در دوران جدید با توجّه به روند روبهرشد اطلاعات و گسترش حوزهی علوم، با مشکلات متعدّدی نیز همراه بوده است که ازجمله این مسائل، میتوان به مسألهی: شکّاکیّت، تسلسل، جزمگرایی، نسبیگرایی و دیگر مشکلات مربوط به آن، اشاره نمود.
از اینحیث، معرفتشناسی، باید عهدهدار پاسخ بهمسائلی باشد که قرنها ذهن بشر متفکر را به خود مشغول نموده است.
عمدهترین این پرسشها، عبارتند از:
1. آیا انسان، توان کشف حقایق و درک واقعیّات موجود را دارد؟
2. از چه راهی میتوان بهتوجیه و تبیینی صحیحازشناخت، دستیافت؟
3. معیار و ملاک تمایز حقایق از اوهام، کدام است؟
پاسخ به این مسائل، حاصل قرنها ممارست و تلاش فکری برای حلّ شبهاتی است که عرصه را بر میدانداران علم و معرفت، تنگ نمودهاست.
براین اساس،تئوریهایی معرفتشناسانه و رقابت آنها در عرصهی معرفتشناسی، نه تنها موفقیتآمیز نبوده، بلکه دربسیاری از موارد، مانع دستیابی به حقیقت نیز بوده است.
اینجاست که به ارزش فلسفهی نقّادی کانت بیشتر پی میبریم و بر مساعی این فیلسوف درباب تعیین حدود فاهمهی انسان صحه میگذاریم.
کانت در مقدمهی معرفتشناسی خود، توان آدمی را در راه رسیدن به شناخت، مورد تحلیل و بررسی قرار داده و بدینترتیب، برای اوّلین بار، محدودیّتهای فهم آدمی را به صورت جدّی آشکار نمود.11
2-2- تعریف معرفتشناسی
معرفتشناسی،12دانشی است که به بررسی معرفت، ساختارمعرفت، شرایط و چگونگی شکلگیری آن، سلسلهمراتب معرفت، مؤلفههای اساسی آن، عوامل مؤثر درفرایند حصول معرفت (شناخت)، و…میپردازد.13
بدینترتیب میتوان گفت که «معرفتشناسی همان زمینۀ فلسفی است که امکانِ ارزیابی باورها را با هدف تشخیص موارد واقعی معرفت از میان ادعاهای معرفت فراهم میآورد.» (شمس، 1387، ص18).
درمعرفتشناسی، غالباً به معرفت گزارهای14 توجّه میشود؛ به همین دلیل، معرفتشناسان بیشتر از این نوع تعریف استفاده میکنند؛ چنانکهراسل نیز، دراینزمینه معتقد است که «معنای اصلی معرفت، همان معرفت گزارهای است.»(Russell, 1992, p 72) .
2-2-1- معرفت گزارهای
معرفتگزارهای، معرفتی است که درقالب گزاره یا قضیّه بیان میشود.15در این نوع از معرفت، «موضوع گزاره به واسطهی محمول آن گزاره،توصیف میشودو از این طریق، اطلاع خاصّی دربارهی آن موضوع، ارائه میگردد.» (Lehrer, 1990, P3-4).
افلاطون، برای اوّلین بار،معرفت را به “شناخت یقینی و مطابق با واقع” تعریف نمود. براین مبنا، وی تمایز معرفت از “باور صرف” را بر اساس دو ویژگی: (ا- انطباق با واقع. 2- یقینی بودن.)، مورد بررسی و ارزیابی قرار داد.16
باتوجّه بهاینامر، «معرفت گزارهای، برحسب تعریف، عبارت است از باور صادق موجه. این تعریف از معرفتشناسی، به تحلیل سهجزئی معرفت و تحلیلسنتی معروف بود. بسیاری از فیلسوفان، ریشه این نظریه را در تئوتتوس افلاطون میدانند.» (موزر/ مولدر/ تروت، 1387، ص40).
2-2-2- مؤلفههای اصلی معرفتشناسی
مؤلفههای اصلی معرفتشناسی عبارتند از: “باور”17، “صدق”18، “توجیه”19.
این مؤلفهها، بهعنوان ارکان اصلی معرفتو ازشروط اصلی و اولیّهی شکلگیری آن، بهشمار میروند.
2-2-2-1- باور و تعریف آن
“باور”، بهعنوان یکی از مؤلفههای اصلی معرفتشناسی محسوب میگردد که از اینحیث، نقش بسیار مهمّی درتعیین ساختار و چارچوب معرفت ایفا میکند؛ بهطوریکه اگر با نگاه منصفانه به قضیّه بنگریم، متوجّه خواهیم شد که اساس هرگونه معرفتی، برمبنای باور شکل میگیرد.
با اینوصف، مؤلفهی “باور”، درحکم زمینهی اوّلیّه و بستر شکلگیری معرفت محسوب میشود.20 البته این امر به معنای نفی ارزش معرفتسازی دو مؤلفهی دیگر نیست؛ چراکه اساساً بدون این دو مؤلفهی اخیر، معرفتی هم حاصل نخواهد شد.
در مورد اینمؤلفه، اختلافنظر زیادی وجود دارد؛ به همیندلیل «اصطلاح “باور” دراینجا چندان دقیق به کار نمیرود. دربعضی موارد مقصود از آن حالت روانشناختی”باورنده” است. امّا دربیشتر موارد، مقصود از آن “متعلَّقِ” این حالت یعنی”گزاره” است. گزاره در واقع “مفادِ” باور است و با “جمله” اظهار میشود.» (شمس، 1387، ص16).
واقعیّت این است که “باور” به حالت روانشناختی باورنده گفته میشود21 که دربردارندهی نسبت تضایفی حاکی و محکیاست.از اینحیث، میتوان آن را،بهعنوان حیثیّت قصدیذهن22 معرفّی نمود.
بنابراین، مؤلفهی “باور”،دارای کارکردی دوسویه است: از یکطرف، بهعنوان ویژگی روانشناختی باورنده، محتوای ذهنی گزاره را تشکیل میدهدو از طرفدیگر، بهعنوان حیثیّت التفاتی،به امور واقع، اشاره دارد. از اینجهت،امور واقع بهعنوان متعلّق عینی گزاره، مورد التفات و تأمل ذهنی قرار میگیرد.
2-2-2-1-1- اقسام باور
باور، ازحیث توجیه و درجهی بداهت، به دو نوع، تقسیم میشود:
الف) باورهای پایه.
ب) باورهای غیرپایه (استنتاجی).
2-2-2-1-1-1- باورهای پایه
باورهای پایه،23 به باورهای بدیهی و خودتوجیه24گفته میشود کهغالباً خطاناپذیر25 و تردیدناپذیر26هستند.27
اینباورهادرکارکرد معرفتی خود،به عنوان مبنا و اساس معرفت تلقّی میگردند کهازاینحیث،نه تنها ازدیگر باورهامورد حمایت و پشتیبانی قرار نمیگیرند، بلکه توجیه باورهای استنتاجی را نیز برعهده دارند.
باورهای پایه، از سنخ بدیهیّات هستند؛ البته در تعیین نوع این بدیهیّات، بین معرفتشناسان اختلافنظر چنان محسوس است که صرفاً در ویژگی بدیهی بودن این باورها، با هم توافق دارند.28
بنابراین،دیدگاههای مبناگرایانه، عمدتاً در راستای دو محور،به بررسی باورهای پایه میپردازند:
الف) نوع باورهای پایه.
ب) چگونگی توجیه باورهای غیرپایه توسط باورهای پایه.
درباب تعیینِ نوع باورهای پایه، دیدگاه مبناگرایانهی افراد متفاوت است؛ چنانکه درمبناگرایی کلاسیک، باورهای پایه، یقینی و تردیدناپذیر بوده؛ امّا درمبناگرایی معتدل، چنین ویژگیهایی برای باورهای پایه، ضّرورت ندارد.
درخصوص محور دّوم نیز، دیدگاه مبناگرایانهی افراد، تعیین کننندهی فرایند توجیه خواهد بود؛ چنانکه درمبناگرایی کلاسیک، باورهای غیرپایه، توجیه معرفتی خود را،براساس روش استنتاجی (قیاسی)،کسب میکنند؛ امّا درمبناگرایی معتدل، روش استقرائی، عهدهدار توجیه اینگونه باورها میگردد؛ بهعنوان نمونه، میتوان به دیدگاه تجربهگرایانهی راسل اشاره نمود که غالباً برمبنای استقراء عمل نموده است.29
نکتهای که دراینجا باید به آن بپردازیم، این است که باورهای پایه، لزوماً نمیتوانند رابطه و تشابه خانوادگی باهم داشته باشند. برایناساس، «نباید فرض کنیم که همه موارد معرفت باواسطه بر پایههایی استوار هستند که درمضمون با آنها مشابهند. برعکس هرتقریری ازمبناگرایی برآن است که انسان ازیک مجموعه خاصی ازباورهای پایه، مبنایی را احداث میکند که به گونهای بارز با آن پایهها متفاوت است.» (آلستون، 1380، ص67).
2-2-2-1-1-2- باورهای غیرپایه
باورهای غیرپایه،30به باورهای نظری و غیربدیهی گفته میشود که توجیه معرفتی خود را از باورهای پایه کسب میکنند.
اینگونه از باورها، به باورهای استنتاجی31یا باورهای مشتق شده32نیز، معروف هستند.
باورهای غیرپایه، در روند معرفتی خود، نیازمند باورهای پایه هستند؛ چراکه درغیراینصورت، با مشکل تسلسلمعرفتی33مواجه خواهیم شد.
ازاینحیث، تسلسلناپذیری باورها، به عنوان مهمّترین دلیل دراثبات رویکرد مبناگرایی محسوب میشود که بیتوجّهی به آن، امکان شکلگیری معرفت را غیرممکن میسازد.
باتوجّه به اینامر، باورهای استنتاجی، زمانی میتوانند درفرایند معرفت، مفید واقع شوند که توجیه معرفتی خود را از باورهای بدیهی و خودتوجیه، اکتساب نمایند.بهعنوان مثال، باور به اینکه«پرچم درحال اهتزاز است»،یک باور پایه بوده که باور استنتاجیِ«باد درحال وزیدن است»، را پشتیبانی و توجیه میکند.
دراین مثال، باور استنتاجیِ «باد درحال وزیدن است»، زمانی میتواند بهعنوان یک باور موجّه مطرح شود که توجیه معرفتی خود را از باور پایهی «پرچم درحال اهتزاز است»، اقتباس نماید؛ چراکه برای شخص ناظر که از پشت پنجره، نظارهگر بیرون است، با مشاهدهی اهتزاز پرچم میتواند باور خود را درخصوص وزش باد، توجیه و تقویّت نماید.
2-2-2-2- صدق
مؤلفهی”صدق”،دومین مؤلفهیاصلی معرفتشناسیبوده کهبهعنوان ویژگی معرفتشناختی باور محسوب میشود.
از اینحیث، این مؤلفهنحوهی انطباق باور را در ارتباط با واقعیّت آن، توصیف میکند. بدینمعنا جنبهی معرفتشناسی باور در ارتباط با جنبهی هستیشناسی آن، مورد انطباق و بررسی قرار میگیرد. اگر در این فرایند، باور مذکور با واقعیّت نفسالأمری آن انطباق داشته باشد، آن باور واجد ویژگی صدق خواهد شد.
برآیند این مسئله همان چیزی است که از آن، باعنوان مؤلفهی صدق نام میبریم. بنابراین ماهیّت مؤلفهی مذکور در فرایند مطابقت به خوبی آشکار میگردد.34
بدینترتیب مؤلفهی “صدق”، ازحیث کارکرد معرفتی خود، دارای جایگاه خاصّی است؛ چنانکه درمعرفتشناسی راسل، «مفهوم صدق، به عنوان مؤلفهای اساسی و بنیادی محسوب میشود.» (Russell, 1963,p 19).
این مؤلفهدرتئوریهای مربوط به صدق، به یکمعنا به کارنمیرود،بلکه ازجهت چگونگی کارکرد و همچنین ازحیث ویژگی ساختاری آن،جایگاه متمایزی پیدا میکند.
باتوجّه بهاینامر، بعضی ازمعرفتشناسان بین “ماهیت صدق” و “معیار صدق”تمایز گذاشتهاند؛ چنانکه «جورج ادوارد مور و برتراند راسل براهمیّت تفکیک میان تعریف ماهیّت صدق ازمعیار صدق، تأکید داشتهاند.» (Horwich, 1994, p172).
راسل دراینزمینه، با تأکید برماهیّت صدق، پذیرش این مؤلفه را «مستلزممطابقت با امرواقع میداند.»(Russell,1993,p 130).
2-2-2-3- توجیه
“توجیه”، بهعنوان سومین مؤلفهی اصلی معرفتشناسی بهشمار میرود که نقش مهمّی در تبیین و ساختار معرفت ایفا میکند؛بهطوریکه بدون توجّه به این مؤلفه، نمیتوان به معرفتی مؤثق و یقینی دست یافت.
بنابراین،ازحیث کارکرد منطقی، میتوان مؤلفهی”توجیه” را به عنوان عاملی پشتیبان و حمایت کننده برای مؤلفهی “صدق”، تلقّی نمود که در اینزمینه، ساختار معرفت را پوشش میدهد. به همیندلیل، مؤلفهی توجیه” بیشتر به جنبهی معقولیّت و انسجام یک باور میپردازدو بدینترتیب، درذیل ادلّهی منطقی و پاسخهای معرفتپسند، درصدد دفاع از معقولیّت و سازگاری یک باور برمیآید.
نکتهای که دراینجا باید به آن بپردازیم، این است که بیشترین مباحث جنجالی و اختلافنظر موجود بین معرفتشناسان در سهدههی اخیر، به خاطر مسألهی توجیه بوده است؛ چنانکه«منتقدان مبناگرایی نیز، غالباً ازحیث توجیه باورهای پایه، مبناگرایی را مورد انتقاد قرار میدهند.» (Bonjour, 2002, P 197).
باتوجّه بهاینامر «برخی معرفتشناسان به جهت ابهام و ایهامی که در عنوان “توجیه” احساس کردهاند، اساساً از به کار بردن این عنوان پرهیز و به جای آن از تعابیری دیگر مانند “وضعیت معرفتی مثبت” (رودریک چیزوم)، “شایستگی معرفتی” (ارنست سوسا)،”تضمین” (آلوین پلنتینگا)، استفاده کردهاند.» (مبینی، 1389، صص 14-13).
نکتهی دیگر اینکه، مؤلفهی توجیه، نه تنها درتئوری مطابقت، بلکهدرتئوری انسجامگروی نیزبه کار میرود. از اینحیث، مؤلفهی “توجیه” نقش سازندهای در هردونوع تئوری ایفا میکند.«از نگاه تاریخی این دو تفسیر ازتوجیه معرفتی – مبناگرایی و انسجامگرایی- مهمترین دیدگاهها در زمینه توجیهاند.» (رضایی، 1390، ص170).
2-2-2-3-1- توجیه انسجامگرا
در این دیدگاه، به توجیه و تبیین سازگاری بین باورهای یک مجموعه پرداخته میشود. «سازگاری در کلیترین معنا عبارت است از عدم تناقض منطقی بین دو گزاره.»(Engel, 1989, P 98).
بنابراین دراینجا منظور از سازگاری، همان انسجام و عدم تناقض باورهای مجموعه است که بهدنبال هماهنگی با یکدیگر، فرایند شناخت را موجّه مینمایند.
برایناساس، میتوان تصریح نمود که انسجامگرایان درتبیین باورهای خود، برمبنای مؤلفه “توجیه” عمل میکنند و از اینطریق به تبیین ساختار شناخت میپردازند.
آنان در این زمینه، هیچگونه توجّهی به باورهای پایه و نقش معرفتی آنها در توجیه معرفت ندارند. به همین جهت،صرفاً سازگاری و انسجام باورها را بهعنوان شرط اصلی تبیین ساختار شناخت لحاظ میکنند.
این مسئله سبب میشود تاانسجامگرایاندرفرایند توجیه باورها، به محذور دور دچارگردند؛ زیرا «اگر توجیه را صرفاً براساس روابط باورها با یکدیگر تعریف کنیم، با نوعی توجیه دوری روبهرو خواهیم بود» (فومرتن، بنجور، پالوک، پلنتینگاه، 1387،ص 21).
بهعنوان مثال، وقتی که باور “الف” در توجیه خود نیازمند این است که با باور “ب” منسجم و هماهنگ باشد، باور “ب” نیز، درتوجیه خود نیازمند به انسجام و هماهنگی با باور”پ” است؛ این درحالی است که باور “پ”، توجیه معرفتی خود را از انسجام و هماهنگی با باور “الف” کسب مینماید.
بدینترتیب، دیدگاه توجیه انسجامگرا مستلزمپذیرش دوری فرایند توجیه خواهد بود؛ چراکه در این دیدگاه، هریک از باورهای مجموعه توجیه خود را در ارتباط با دیگر باورهای مجموعه اکتساب مینمایند.
این امر سبب میشود تا علاوه بر محذور دوری بودن باورها، نقش باورهای پایه را درفرایند توجیهنادیده بگیریم.
از این حیث، دیدگاه انسجامگرا با عدول از باورهای پایه، دربرابر دیدگاه مبناگرا قرار میگیرد.
2-2-2-3-1-1-نقد و بررسی
واقعیّت این است که انسجامگرایان، برای فرار از مشکل تسلسل،چنین راهحلّی را ارئه دادهاند. آنان،بدون اینکه، قائل به باورها پایه باشند، خود را، گرفتار محذور دور ساختهاند؛ زیرامشکل دوری بودن باورها، سبب میشود تا دیگر نتوان باورهای استنتاجی را، به صراحتتوجیه نمود.
براین اساس، میتوان اذعان نمود که توجیه انسجامگرا، نه تنها، مؤفق به تبیین باورها نشده، بلکه در اساس، دیدگاهی خودبرانداز است؛ زیرا توجیه باورها را، مشروط به هماهنگیبا دیگر باورهای مجموعه میداند که نتیجهی منطقی آن،دوری بودن فرایند توجیه خواهد بود.
2-2-2-3-2- توجیه مبناگرا
در این دیدگاه، رابطهی بین باورهای پایه و باورهای غیرپایه، براساس رابطهی علّیتوجیه میگردد. به همین دلیل میتوان تصریح نمود که:
نظریههای توجیه مبناگرا دو نوع باور موجّه را از هم تمییز میدهند: بنابر ادّعای این نظریهها، از یکسو بعضی باورها مستقل از ارتباطشان با باورهای دیگر موجهاند و از سویدیگر باورهای بسیار دیگری هستند که به دلیل ارتباطشان با دیگرباورها موجهاند. باورهای نوع اول “باورهای پایه” و باورهای نوع دوم “باورهای غیرپایه خوانده میشوند. (گریلینگ/ استرجن/ مارتین، 1390، ص32).
بر ایناساس، دردیدگاه مذکور، صرفاً باورهایی بهعنوان باورهای پایه و مبنایی پذیرفته میشوند که نه تنها خودتوجیه و بدیهی بوده،بلکهتوجیه باورهای استنتاجیرا نیز برعهده بگیرند.
برای تبیین این مطلب، میتوان آن را درقالب مثالی ارائه نمود:
شنیدن صدای زنگ تلفن مرا به این باور میرساند که”تلفن زنگ میزند.” پس از آن با گونهای نتیجهگیری به این باور رسیدم که “شخصی با این شماره درحالِ برقراری تماس است.” باور دوم از باور نخست نتیجه شده است؛ یعنی باور دوم توجیه خود را از باور نخست دریافت داشته است. امّا باور نخست خود از هیچ باور دیگری استنتاج نشده است.» (شمس، 1387، ص131).
براین اساس، باورهای استنتاجی، توجیه خود را از باورهای پایه اخذ میکنند.این درحالی است که باورهای پایه، نه تنها توجیه معرفتی خود را از باورهای دیگری اکتساب نمیکنند، بلکه در فرایند تبیین شناخت نیز، به توجیه باورهای استنتاجی میپردازند و بدینترتیب معقولیّت و تبیین ساختار شناخت را موجّه میسازند.
2-2-3- معرفتشناسی غربی
شکلگیری اولیهی معرفتشناسی جدید غربی، به اوایل قرن هفدههم برمیگردد که توسط کسانی همچون لایبنیتس35، لاک36، هیوم37، و کانت38 پایهریزی شد.
با اینوصف، باید گفت که معرفتشناسی جدید غربی، ریشه درمعرفتشناسی باستان دارد؛ چنانکه تعریف سهجزئی معرفت، باردیگر درکانون توجّه معرفتشناسان قرار گرفت. از اینحیث،«دراصطلاح معرفتشناسی غربیان تا نیمۀ دوم قرن بیستم، معرفت اطلاق عامی داشته و همۀ تصورات و تصدیقات را در برمیگرفته؛ اما پس از آن “باور صادق موجه” تعریف کلاسیک و رایج معرفت گشت.» (خسروپناه و پناهی آزاد، 1389، ص49-51).
با اینحال،ادموند گتیه39 درسال (1963)،طی مقالهای سه صفحهای با عنوان “آیا باور صادق موجّه، معرفت است؟”، تعریف سنتی معرفت را رد نمود. وی در این مقاله، ضمن ارائهی مثالهایی نقضی از معرفت، مؤلفهی توجیه رابه چالش کشید و نشان داد که تعریف سهجزئی معرفت نمیتواند بهعنوان تعریفی یقینی از شناخت محسوب گردد.
البته بایستی تصریحنمود که راسل نیز، بسیار پیشتر از گتیه، به این مسئله واقف بود. بدینترتیب وی،تعریف سه جزئی معرفت را مشمول ایراداتی قرار داد «که بر اساس آن، شخص باور صادق موجّه دارد، امّا این باور وی، شناخت محسوب نمیشود.» (Russell, 1948, P 104).
راسل همچنین، درکتاب”تکامل فلسفی من”، در اینخصوصچنین مینویسد:
تعریف صدق بخودی خود تعریفی از”شناخت” بدست نمیدهد. شناخت عبارت است ازباورهای صادق معین ولی نه عبارت ازهمهی اینگونه باورها. مثال نقض متداول مثال ساعتی است که خوابیده است ولی خیال میکنم که درست کار میکند و اینکه ازقضا عدل هنگامی به آن نگاه میکنم که برحسب تصادف زمان دقیق را نشان میدهد. در این مورد، باورم دربارهی این زمان صادق است ولی به آن شناخت ندارم. (راسل، 2/1387، ص277).
با اینوصف، مقاله کمحجمگتیه، آنچنان تأثیرگذار بود که طیف وسیعی ازتحقیقات و پژوهشهای معرفتشناسی را به خود اختصاص داد.
گتیه با تحلیل و بررسیتعریف سهجزئی معرفت، نشان داد کهدربسیاری ازموارد، شخص، باور صادق موجّه دارد؛ امّا این باور وی، معرفت نیست. بهعنوان مثال: باور s، از روی آگاهی، صادق بوده امّاتوجیه آن، یک توجیه معرفتساز نبوده است؛ یا اینکهباور s، دارای توجیه بوده؛ امّا صدق آن،از روی آگاهی و علم نبوده، بلکه به صورت شانسی و اتفّاقی صادقشدهاست.
گتیه این دونمونه را مثال میزند که درمورد اوّل، شخص به باور خود آگاهی دارد و این باور او نیز صادق است؛ امّا چون توجیه کافی برای باور خود ندارد، این باور نمیتواند معرفت یقینی باشد. درمورد دوّم، باور شخص دارای توجیه و صدق بوده؛ امّا به دلیل اینکه باور وی، متعلق آگاهی او قرار نگرفته، باور مذکور نمیتواند معرفت یقینی باشد.
برای تبیین مطلب، اشکالات وارده ازسوی گتیه را، درقالب مثالی عینی، ذکر میکنیم:
همکار علی، به وی خبر میدهد که پسرش درقرعهکشی بانک ملّی برنده شده است؛ ازطرفی، علی قبل از اینکه این خبر را از همکارش بشنود، پسرش ساسان به وی زنگ میزند که در اینقرعهکشی برنده شده است. بنابراین علی دراینجا، به این مسأله آگاهی و علم دارد و باور وی مبنی براینکه “پسرش درقرعهکشی برنده شده، باوری صادق است؛ امّا با اینحال، باور وی به دلیل فقدانتوجیه معرفتی،نمیتواند بهعنوان باوری معرفتیمحسوب شود؛ زیرا سامان (پسر دیگر علی)، برندهی اصلی جایزه بوده که در زمان قرعهکشی، سهواً ساسان را به عنوان برنده معرّفی کردهاند.
بهعبارتی باور علی به برنده شدن پسرش، صرفاً براساس اعتماد به حرف دیگران بوده، بدون این اینکه از روی شواهد و ادلّهی کافی به صحت آن پی ببرد. بنابراین باور وی به دلیل اینکه واجد توجیه کافی نبوده، نمیتواند معرفت باشد.
گتیه دراینجا، اینچنینایراد میگیرد که باور علی، گرچه باوری صادق بوده، امّابه دلیل اینکه، فاقد توجیه و قرائن کافی است، باور وینمیتواند معرفت باشد.
درمثال دیگر، مهسا بهعنوان لیدر یک تور مسافرتی، تصمیم میگیرد تا در روز جمعه، گروهی ازگردشگران خارجی را برای بازدید ازموزهی کاخ چهلستون به این مکان بیاورد. وی براساس باور قبلی خود، مبنی براینکه، صرفاً جمعهها، این موزه را برای بازدیدکنندگان خارجی اختصاص میدهند، تصمیم به چنین کاری میگیرد. دراوایل آن هفته، بهصورت غیرمنتظره، رئیس موزه، دستور میدهد تا از این به بعد، یکشنبهها را برای مراجعهی بازدیدکنندگان خارجی قرار دهند؛ این درحالی بود که مهسا، از این تصمیم رئیس موزه آگاهی نداشت.برحسب اتفّاق، رئیس موزه در اواسط هفته، جلسهای گذاشت و درآن، اجرای این برنامه را بههفتهی آینده موکول ساخت و دستور داد تا استثنائاً دراین هفتهنیز، همان روز جمعه رابرای بازدیدکنندگان خارجیاختصاص دهند.
بر ایناساس، این باور مهسا به باز بودن موزه در روز جمعه، باوری صادق و دارای توجیه بوده؛امّا نه از روی آگاهی، بلکه صرفاً براساس شرایط و مقتضیّات، این باور وی صادق شده است.
دلیل موجّه بودن باور مذکور این است که تصمیم رئیس موزه، هنوز به صورت علنی به اطلاع عموم مردم نرسیده بود. بنابراین این باور مهسا به اینکه “موزه، جمعهها باز است”، دارای شواهد و قرائن بوده؛ زیرا هرهفته بازدیدکنندگان زیادی برای بازدید آن موزه، مراجعه میکردند.
با اینوصف، برمبنای ایرادات گتیه، باور مذکور،به دلیل اینکهمتعلّق آگاهی و علم مهسا قرار نگرفته بود،نمیتوانست باوری معرفتیباشد.
به دنبال طرح این اشکالات،واکنشهایی نیز ازسوی معرفتشناسان صورت گرفت. این مسئله، آنچنان انعکاس وسیعی داشت که مدّتها ذهنمعرفتشناسان را به خود مشغول نمود.این معرفتشناسان، به دنبال مثالهای نقضی و ایرادتی که گتیه وارد ساخته بود، برای دفاع از چارچوب معرفت به چارهاندیشی افتادند. برآیند این امر، راهحلّ و شقوق مختلفی بود که هریک از آنان اتخاذ کرده بودند.
عمدهترین ایرادات گتیه، پیرامون مسئلهی توجیه ایراد شده است؛ به همین دلیل، معرفتشناسان مذکور با انتخاب روشهای مختلف معرفتی، سعی میکردند تا این مسئله را حلّ نمایند.
تنوع این دیدگاهها، درجای خودنشان دهندهی این است که هریک از معرفتشناسان،سعی میکردند تاباتخریب دیدگاه رقیب، به اثبات موقعیّت خویش بپردازند.
2-2-4- معرفتشناسی اسلامی
درفلسفهی اسلامی تا دوران اخیر،مباحث معرفتشناسی به صورت مستقل، مطرح نبوده است.البته، این امر، به منزلهی انکار معرفتشناسی اسلامی نخواهد بود؛ چراکه در همان ابتدای شکلگیری فلسفهی اسلامی، موضوعات مختلف معرفتشناختیمورد بررسی و تحقیق حکمای اسلامی قرار میگرفت.
با این توصیف، عدم طرح این مباحث، به دو دلیل عمده برمیگردد:
الف) این حکما،ضّرورتی درتحلیل مباحث معرفتشناختینمیدیدند.
ب) درمواردی هم، که بهاین مباحثروی میآوردند، آن را، درذیلعلم النّفس40یا سایر مسائل فلسفی مطرح میکردند.
در اینخصوص، میتوان بهنظرفارابی درباب تئوری مطابقت، اشاره نمود که مباحث معرفتشناختی را درذیل موضوعات فلسفی ارائه داده است. «سخن فارابی درباب مطابقت درمحور وجود و عدم مطرح است که گزارش از وجود و تحقق و عدم و نیستی و درک و تحقق و عدم تحقق کافی است. یعنی مطابقت قضیه “سرم درد می کند” و یا “درد وجود دارد” و یا “عالم ماده تحقق دارد” و امثال آن به این است که درخارج و واقع این امر مصداق داشته باشد.» (معلمی، 1386، ص74).
محقّق طوسی نیز، در باب بحث علم و آگاهی، به مسئله مطابقت پرداخته است. «ان من الصوره ما هی مطابقه للخارج و هی العلم و منها ما هی غیر مطابقه للخارج و هی الجهل» ( طوسی، 1375، ص316).
از اینحیث، باید اذعان نمود که «معرفتشناسی درفلسفۀ اسلامی تا زمان ملاصدرا یک مسألۀ فلسفی هم بهشمار نمیرفت.» (پورحسن، 1388، ص22). تا اینکه، ملاصدرا،درذیل مبحث “اتحاد عاقل و معقولِ” کتاب “اسفار”،برای اینگونه مباحث، برهان اقامه نمود و بدینترتیب برای اوّلین بار، زمینه طرح استقلالی معرفتشناسی اسلامی رافراهم ساخت.
بنابراین،«”علم” و مباحث مربوط به آن در فلسفۀاسلامی پیش ازملاصدرا، جایگاه و فصل جداگانهای نداشت. وی با اختصاص مبحثی مستقل، مباحث معرفتشناسی را برجسته و مستقل مطرح کرد.» (خسروپناه و پناهی آزاد، 1389، ص49).
سرانجام،علّامه طباطبائی با اختصاص دادن چهارمقاله ازکتاب “اصول فلسفه و روش رئالیسم” به مباحث معرفتی، به این هدف، جامهی عمل پوشانید و معرفتشناسی اسلامی را به صورت مستقل مطرح نمود.41
معرفتشناسی اسلامی،علیرغم نوپا بودن و مشکلات پیش روی آن، به دلیل داشتن پشتوانههای اوّلیّهی معرفتی، از جمله:”اصل امتناع تناقض” و “بدیهیّات اولیّه”،سبب شده تاحدود زیادی از چالشهای موجود در معرفتشناسی غربی به دور بماند.
2-3- موانع موجود در معرفتشناسی
موانع و مشکلات معرفتی، همواره موجود بوده که از اینحیث، رویکرد مبناگراییرا نیز درگیرنموده است. از آنجاییکه رویکرد مذکور، درصدد توجیه و تبیین مسئلهی شناخت بوده، مواجهه با چنین مشکلاتی، به عنوانرسالت عمدهی این رویکرد محسوب میشود.
“تسلسلپذیری” و “شکّاکیّت”، ازجملهعمدهترین موانع معرفتی بهشمار میروند که عدم توجّه به این مسائل، نه تنها تبیینساختار شناخت را با مشکل مواجهمینماید، بلکه امکان حصول آن را نیز،دراساس منتفی میسازد.
بنابراین، رویکرد مبناگرایی، بهعنوان یک دیدگاه توجیهنگر، درصدد است تا با ارائهی مبانی بدیهی و خطاناپذیر معرفت، به دفاع از حریم معرفت بپردازد و بدینترتیب حصار معرفت را در برابر این مشکلات، مستحکم سازد.

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید