سپاس گزاری
هر کس مرحله‌ای را طی کرد و قلّه‌ای را فتح نمود جز با یاری استادان دلسوز نبوده، از این رو در راستای این راهی که پیمودم و این مرحله‌ای که گذراندم از همه‌ی استادان گرامی راهنما، مشاور و همه‌ی آنهایی که مرا یاری رساندند تشکر و قدردانی می‌کنم.

چکیده
این رساله با عنوان تفسیر روایی أهل بیت( با محوریت سوره‌های إنفطار، مطفّفین، إنشقاق و بروج می‌باشد. هدف از ارائه‌ی این تحقیق دستیابی به آراء تفسیری أهل بیت( و فهم آیات سوره‌های مورد نظر با توجه به روایات معصومین، با هدف تأکید و اهمیّت بخشی به نقشی که روایات در فهم و تفسیر قرآن می‌توانند ایفا کنند می‌باشد.
تحقیق مزبور دارای دو دامنه‌ی قرآنی و روایی است که دامنه‌ی قرآنی آن طایفه‌های آیات در تفسیر المیزان، با انتخاب چهار سوره از قرآن می‌باشد و دامنه‌ی روایی آن مجموعه‌ی روایات تفسیری أهل بیت( از تفاسیر مأثور قمی، فرات کوفی، الصافی، البرهان، نورالثقلین و روایات تفسیری معصوم( در الدرالمنثور است.
در این تحقیق هر سوره یک بخش را به خود اختصاص داده است و مطالب آن در سه فصل به مفاد ظاهری آیات و روایات تفسیری به همراه تحلیل روایات و همچنین گونه‌شناسی روایات تفسیری و بیان پیام‌های هدایتی آیات و روایات پرداخته شده است. آیات سوره‌ی إنفطار در مورد چگونگی آغاز رستاخیز و راهکارهای برون رفت از فریفتگی نسبت به کرم پروردگار بیان شده است و روایاتی که به شرح آیات این سوره پرداخته ذیل موضوعاتی چون، جهل علت غرور، انسان و فرشتگان بیان شده است. آیات سوره مطفّفین، بر محور موضوع تهدید شدید مطففین و جلوگیری از فتنه‌ی آنان بیان شده است که روایات شرح دهنده‌ی این آیات بر محور موضوعاتی چون، مطففین کم گذارندگان خمس، کم‌فروشی شاخه‌ای از کفر و دیگر موضوعات می‌باشد. آیات سوره‌ی إنشقاق، با موضوعاتی چون تغییرات زمینه ساز وقوع قیامت و ملاقات با خدا و دگرگونی انسان در راه ایمان بیان شده است که روایاتی با موضوعات چون، چگونگی حسابرسی اعمال و شکافتن آسمان و زمین به تفسیر این آیات پرداخته‌اند. آیات سوره‌ی بروج با موضوعات استقامت در طریق حفظ ایمان و تشدید تهدید کافران برای تثبیت قلب پیامبر( بیان شده و برای تفسیر آنها روایات در موضوع جریان اصحاب أخدود و بیان اوج استقامت در دین، بیان معنای بروج و ماهیت لوح محفوظ و دیگر روایات بیان شده است.
فرضیه‌ی ارائه شده این بود که در پذیرش بسیاری از روایات تفسیری تردید وجود دارد بنا بر فرض اینکه روایات از نظر محتوا تفاوت بسیاری با آیات دارد، و بیشتر آنها تفسیر آیات نیست بلکه تأویل آیات می‌باشد. اما نتایج حاصل از تحقیق چیز دیگری را نشان داد؛
نتایجی که از این تحقیق حاصل شد از مجموعه روایات تفسیری در انواع گونه‌ها، 217 روایت ذیل 70 آیه از 105 آیه که مورد بررسی دلالی قرار گرفته است عبارتند از؛ مورد استفاده بودن أکثریّت روایات تفسیری در این چهار سوره و عدم تناقض میان آیات و روایات، همچنین حدود قابل توجهی از روایات در تفسیر الدرالمنثور وجه اشتراک زیادی با روایات شیعه داشت و در بعضی از موارد حلقه‌ی گمشده‌ای برای تفسیر روایات شیعه به شمار می‌رفت. بر خلاف فرضیه بیشترین حجم روایات متعلق به گونه‌ی تفسیر مفهومی و در آخر متعلق به گونه‌ی تأویلی می‌باشد.
موضوعات بسیار جذابی در روایات به چشم می‌خورد که امکان تحقیق، به صورت تفسیر موضوعی ـ روایی را فراهم می‌کند.
کلید واژه : إنشقاق، إنفطار، أهل بیت، بروج، تفسیر أثری، تفسیر روایی.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

مقدمه
موضوع تحقیق مورد نظر، تفسیر روایی سوره‌های إنفطار، مطفّفین، إنشقاق و بروج بر پایه‌ی روایات أهل بیت(است. هدف از این تحقیق نیل به مقصود و مراد آیات از طریق روایات معصومین( و تأکید یا اهمیت بخشی به نقشی که روایات در فهم و تفسیر قرآن می‌توانند ایفا کنند، می‌باشد. دامنه‌ی قرآنی این تحقیق حول محور آیات چهار سوره إنفطار، مطففین، إنشقاق، بروج و دامنه‌ی روایی آن روایات تفسیری أهل بیت( از تفاسیر مأثور قمی، فرات کوفی، البرهان، الصافی، نورالثقلین و روایات معصوم( در تفسیر الدرالمنثور است. متن اصلی تحقیق مورد نظر از چهار بخش تشکیل یافته است که هر بخش از سه فصل به عنوان فصل اول: بیان مفاهیم ظاهری آیات و روایات تفسیری، فصل دوم: گونه‌شناسی روایات تفسیری و فصل سوم: پیام‌های هدایتی آیات و روایات تفسیری می‌باشد. فواید علمی و کاربردی این تحقیق را می‌توان استفاده از مطالب و اثبات و عینیت بخشیدن به تفسیر مبتنی بر آموزه‌های أهل بیت( در مباحث معاد پژوهی، ارتباط ایمان با عملکرد هر انسان در جامعه برای مراکز علمی ـ پژوهشی مباحث دینی و کاربرد تبلیغی نام برد.
با جستجویی که صورت گرفت تحقیق جامعی در این زمینه انجام نشده است به عنوان مثال: می‌توان کلان پروژه‌ی روایات تفسیری امام صادق( و تفسیر جامع الأثری آیت الله معرفت را نام برد که هر کدام به نحوی جامعیت مورد نظر را ندارد. اما امتیازاتی که این تحقیق از آن برخوردار است؛ 1ـ تحقیق در مورد سوره‌ها با رویکرد روایی به همراه اهمیت به مفاد ظاهری آیات 2ـ مقایسه‌ای که بین آن دو صورت گرفته و همچنین استفاده از روایات معصومین( بیان شده در یک منبع خاص أهل سنت به نام تفسیر الدرالمنثور 3ـ بیان گونه‌شناسی روایات در کنار آموزه‌های هدایتی آیات می‌باشد. روشی که در این تحقیق به کار رفته است با رویکرد گردآوری و تحلیل و تبیین مفاد روایات تفسیری أهل بیت( در یک دامنه‌ی خاص قرآنی با تأکید بر متن و محتوای روایات می‌باشد. آنچه پردازش دقیق در مورد موضوع را دچار دشواری می‌کرد نبود منابع تحلیلی و ترجمه‌ای برای تفسیر الدرالمنثور و دشواری متن برخی روایات آن بوده است. إنشاء الله در تحقیقات بعدی با استفاده از تجارب اساتید محترم بتوان گامی در این زمینه برداشت.
تابستان1391

کلیا ت و مفاهیم
الف) کلیات تحقیق
1ـ بیان مسئله
تحقیق حاضر مربوط به مسئله‌ی فهم چگونگی تفسیر معصومین (از آیات قرآن با توجه به روایات تفسیری أهل بیت( از کتاب‌های تفاسیر قمی، فرات کوفی، البرهان، الصافی، نورالثقلین و روایات معصوم در تفسیر الدرالمنثور در ذیل چهار سوره‌ی إنفطار، مطففین، إنشقاق و بروج است. در این طرح مفاهیم و مفاد ظاهری سوره‌ها با اعتماد بر منابع لغوی و تفاسیر اجتهادی و ادبی استخراج و پس از تبیین مفاد روایات تفسیری ذیل آنها از منابع یاد شده اشتراک و یا افتراق بین آنها را بیان و سپس به بیان نکات مورد اشتراک و یا افتراق بین مفاد روایات تفسیری پرداخته می‌شود. و از هر روایت در گونه‌ی مربوط به خود بحث خواهد شد و با در کنار هم قرار دادن آیات و روایات، پیام‌های ذیل آنها استخراج می‌شود، تا به مقصود روایات تفسیری برای تفسیر آیات دست یابیم.
2ـ اهمیت و ضرورت موضوع
قرآن عهد الهی بر خلقش است،که برای همه‌ی انسان‌هایی که طالب حق و معنویت‌اند گسترده شده است. قرآن تنها نسخه‌ی شفا بخش الهی است که برای هدایت و تعالی مادی و معنوی بشر نازل شده و آن در کتاب مکنون است و جز پاکان بر آن دست پیدا نخواهند کرد.1 و به شهادت آیه‌ی تطهیر﴿ إِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیراً﴾2 این پاکان کسانی جز سلاله و عترت طاهره‌ی رسول أکرم( که گنج رحمانند و کرائم قرآن درباره‌ی آنهاست3 نمی‌باشند. یکی از بهترین و لازم‌ترین راه‌های شناخت قرآن تفسیر آن به سنت معصومین( است و این سنت یکی از منابع علم تفسیر و اصول بررسی و تحقیق برای دست‌یابی به معارف قرآن است. عترت طاهرین( براساس حدیث متواتر ثقلین همتای قرآن بوده و تمسک به یکی از این دو، بدون دیگری مساوی با ترک هر دو است.4مجموعه روایات أهل بیت عصمت و طهارت( در مورد تفسیر و تبیین معانی قرآن به حد چشمگیر و قابل تأمل می‌باشد. اگرچه در گذر زمان دچار آفت‌هایی شده است و از جهتی برخورد با آنها دچار افراط و تفریط شده است اما با توجه به اهمیتی که روایات تفسیری در فهم قرآن دارد بررسی و تتبّع پیرامون آنها ضروری به نظر می‌رسد.
3ـ سؤالات تحقیق
1ـ مفهوم اولیه و کلی آیات سوره‌های إنفطار، مطفّفین، إنشقاق و بروج چیست؟ (با تأکید بر وجوه معنا شناختی مفردات و مفهوم ظاهری آیات).
2ـ مفاد روایات تفسیری ذیل آیات سوره‌های إنفطار، مطفّفین، إنشقاق وبروج با مفاد ظاهری آیات چه تناسبی دارد؟
3ـ روایات تفسیری ذیل سوره‌های إنفطار، مطفّفین، إنشقاق و بروج از چه گونه‌هایی برخوردار است؟
4ـ چه پیام‌های هدایتی از آیات و روایات تفسیری سوره‌های إنفطار، مطفّفین، إنشقاق و بروج می‌توان استخراج کرد؟
4ـ فرضیه‌های تحقیق
1ـ به نظر می‌رسد مفهوم اولیه و کلی آیات سوره إنفطار، بازداری انسان از فریفته شدن به خدا بر اثر تکذیب جزا، سوره مطففین تهدید شدید مطففین، سوره إنشقاق انذار کسانی که به معاد ایمان ندارند و سوره بروج تثبیت قلب پیامبر( و تشدید تهدید کافران می‌باشد.
2ـ به نظر می‌رسد مفاهیم روایات تفسیری ذیل سوره‌های إنفطار، مطففین، إنشقاق و بروج در اکثر موارد با مفهوم ظاهری آیات تطابق دارد و در برخی روایات تفسیری شیعه توسعه می‌یابد و دربرخی روایات تفسیری الدرالمنثور تطابقی به چشم نمی‌خورد.
3ـ روایات ذیل سوره‌های إنفطار، مطففین، إنشقاق و بروج از همه‌ی گونه‌های سوره شناخت، معنا شناخت، جری و تطبیق، تفسیر مفهومی و تأویل برخوردار است.
4ـ به نظر می‌رسد سوره‌های إنفطار، مطففین، إنشقاق و بروج مشتمل برآموزه‌های اعتقادی، اجتماعی و تربیتی می‌باشد.
5ـ پیشینه‌ی تحقیق
1ـ کلان پروژه‌ی روایات تفسیری امام صادق(: در این تحقیق حدود شش پایان‌نامه‌ی مکتوب توسط دانشجویان دانشگاه قم دفاع شده است. روایات تفسیری امام صادق( از تفاسیر«قمی، البرهان، نورالثقلین» جمع آوری گردیده و در آن به بررسی، تطبیق و استدراک آنها از منابع اصلی ابتدا بررسی سندی و سپس بررسی دلالی انجام گرفته است در کنار منابع شیعی از مصادر أهل سنت چون تفسیر جامع البیان و الدرالمنثور غفلت نشده و آنها نیز مورد بررسی واقع شدند البته این تحقیق تحلیل محتوایی در مورد احادیثی که ضعف سند، داشته انجام نگرفته است و در مجموع بیشتر به بررسی سندی پرداخته شده است.
2ـ کتاب تفسیر جامع الأثری: این کتاب نوعی تفسیر أثری به‏شمار می‏آید یعنی در آن از احادیث و روایات و شیوه‌ی نقلی استفاده شده است. البته مقصود مؤلف از«أثری» روایات و اخبار تفسیری شیعه و أهل سنت، اعم از روایات پیامبر( أهل بیت( و صحابه و تابعان است. همان طور که از متن کتاب و مقدمه استفاده می‏شود، این کتاب جامع است یعنی روایات شیعه و أهل سنت را جمع‏آوری کرده و به منابع فریقین توجه کامل داشته است و نوعی تفسیر مقارنه‏ای، تطبیقی و تقریبی به‏شمار می‏آید. هدف اصلی کتاب، جمع‏آوری اخبار تفسیری و نقد و بررسی آنها است. اما در همان قسمت‌های اول سوره بقره ناتمام ماند.
در غیر این دو مورد، تحقیق دیگری یافت نشد.
تحقیق مورد نظر «تفسیر روایی أهل بیت( سوره‌های إنفطار، مطففین، إنشقاق و بروج» است که در اصل، یک کلان پروژه در حد کل قرآن مطرح می‌باشد. این تحقیق نسبت به مورد اول کامل‌تر و نسبت به مورد دوم از نظر دامنه‌ی روایی جزئی‌تر و در حد روایات أهل بیت (در منابع شیعه و تفسیر الدرالمنثور أهل سنت می‌باشد. آنچه این تحقیق را متمایز می‌کند تحلیل روایات در کنار گونه‌شناسی و بیان آموزه‌های هدایتی آیات در کنار روایات می‌باشد.

6ـ روش تحقیق
با راهنمایی استادان محترم گروه، در آغاز موضوع انتخاب گردید و سپس روایات تفسیری أهل بیت( از تفاسیر روایی «قمی، فرات کوفی، البرهان، الصافی، نورالثقلین» جمع‌آوری شد در کنار مصادر شیعی، از مصدر أهل سنت به نام تفسیر الدرالمنثور نیز استفاده شد. روشی که در این تحقیق به کار رفته است با رویکرد گردآوری و تحلیل و تبیین مفاد روایات تفسیری أهل بیت( در یک دامنه‌ی خاص قرآنی با تأکید بر متن و محتوای روایات می‌باشد.
روایات نقل شده از تفسیر الدرالمنثور همه‌ی روایاتی است که نقل معصوم و یا گزارشی از تقریر معصوم را بیان می‌کند. سپس به تحلیل روایات پرداخته شد و نقطه‌های افتراق و اشتراک بیان گردید.
در این میان، آیات هر سوره با توجه به تفاسیر نمونه، المیزان و کتاب تدبر در قرآن، دسته‌بندی شده و ذیل هر دسته به بیان مفاد ظاهری آیات پرداخته شده است و هر لغتی که مهم و قابل ملاحظه بوده با توجه به منابع لغوی و نظر مفسرین در تفاسیر اجتهادی و ادبی مورد بررسی قرار گرفت.
سعی شده نکاتی از کتاب‌های لغوی و تفاسیر اجتهادی آورده شود که در بیان متفاوت بوده‌اند و نظر یکسانی نداشته‌اند. در قسمت مفاد روایی آماری از آیات تفسیر شده و تعداد روایات وارده، ارائه گردیده است، و بین مفاد ظاهری آیات و مفاد روایی نیز مقایسه‌ای انجام شد و نسبت آنها به همدیگر بیان گردید. در چینش مطالب، فصل اول به سؤالات یک و دو تحقیق پاسخ می‌دهد و فصل دوم به سؤال سوم و فصل سوم به سؤال چهارم تحقیق پاسخ می‌دهد. اما در بررسی گونه‌شناسی، روایات به پنج دسته با این عناوین؛ سوره شناخت (روایات فضیلت سوره، شأن نزول، سبب نزول، اختلاف قرائات)، معنا شناخت، تأویلی، جری و تطبیق، تفسیر مفهومی تقسیم شد که سعی بر آن بوده با توجه به یک منبع تفسیری مورد اعتماد هر روایت در ذیل نوع گونه‌ی مورد نظر واقع شود اما در صورت یافت نشدن در منبع خاص با توجه به تعریف ارائه شده از تقسیمات پنج‌گانه این تشخیص انجام گرفته است و در آخر هم با توجه به منابعی که روایات در کنار آیات دارای پیام‌ها و آموزه‌ها بودند آن پیام‌ها با استناد به آیات به صورت عنوان‌بندی شده مطرح شده است.
ب) مفاهیم تحقیق (تعریف اصطلاحات)
1ـ تفسیر
به بیان مفاد استعمالی آیات و کشف مراد خداوند و مقاصد الهی از آن بر مبنای قواعد ادبیات عرب و اصول محاوره‌ی عقلایی تفسیر می‌گویند.5
2ـ أهل بیت
أَهْلَ الْبَیْت در عرف قرآن اسم خاص است که هر جا ذکر شود، منظور از آن، پنج تن ، یعنی رسول خدا (، علی، فاطمه و حسنین (، هستند و بر هیچ کس دیگر اطلاق نمی‏شود6 و مطابق با روایات منظور، این پنج تن و نُه امام از فرزندان امام حسین( می‌باشند.7در مجموع شیعه به همه‌ی ایشان أهل بیت می‌گوید.
3ـ تفسیر روایی أهل بیت
تفسیر روایی أهل بیت یا تفسیر اثری به روشی گفته می‌شود که ، روایات را به ترتیب سوره‌ها و آیات قرآن گرد آورده‌اند.8
4ـ روایات تفسیری
روایت تفسیری عبارت است از قول، فعل یا تقریر معصوم( یا گزاره‌ای از امور و شؤون مربوط به معصوم( که در پرتو آن جهتی از جهات معنایی قرآن مفهوم گردد، که هم شامل روایاتی می‌گردد که نظر به آیه یا آیاتی خاص دارد و یا ناظر به قاعده‌ای کلی از قواعد فهم قرآن باشند.9
5ـ گونه‌های روایات تفسیری
منظور از گونه‌ها، کارکردهای متفاوت روایات است،10که در این تحقیق با توجه به تقسیم‌بندی‌های متفاوت صورت گرفته، روایات در پنج گونه، سوره شناخت (روایات فضیلت سوره، شأن نزول، سبب نزول، اختلاف قرائات)، معنا شناخت، تأویلی، جری و تطبیق و تفسیر مفهومی قرار می‌گیرند.
6ـ جری و تطبیق
انطباق ظاهر قرآن (واژگان و جمله‌ها) که مفهومی عام، کلی یا مطلق است بر مصداق‌های جدید، شامل افراد، حوادث و رخدادهایی که در طول اعصار، نسل‌ها و مکان‌ها پدید می‌آید.11
7ـ تأویل
تأویل از دیدگاه مفسرین معانی متفاوتی دارد اما آنچه در این تحقیق مورد نظر است، الف) منظور از روایات تأویلی روایاتی است که مفاهیم باطنی و لایه‌های درونی آیه را تبیین می‌کند‌.12 ب) معارفی که دانستن آنها بر مبنای ادبیات عرب و اصول محاوره‌ی عقلایی میسر نیست و برای پی بردن به آن را‌‌هی جز مراجعه به معصوم وجود ندارد.13
8ـ معنا شناخت
روایاتی که به توضیح معنای لفظ می‌پردازد، برخی از روایات یک واژه یا واژه‌هایی را در آیات قرآنی معنا می‌کنند.14
9ـ سوره شناخت
روایاتی که شناخت نسبی از سوره به مخاطب می‌دهدکه شامل، روایات شأن نزول، سبب نزول، فضیلت قرائت سوره و اختلاف قرائات می‌شود؛
الف) سبب نزول: به رویداد یا پرسشی که به اقتضای آن قسمتی (یک آیه یا بخشی از آن و یا چند آیه و یا یک سوره) از قرآن کریم همزمان یا در پی آن نازل شده است را سبب نزول می‌گویند.15
ب) شأن نزول: به واقعه‌ای که بخشی از قرآن کریم درباره‌ی آن نازل شده است و آن وقایعی است که در
زمان‌های پیش از اسلام و یا در صدر اسلام رخ داده است که فاصله‌ی زمانی قابل توجهی با نزول آیات دارد.16
10ـ مفاد ظاهری آیات
منظور از مفاد ظاهری آیات، توجه به مفاهیم کلمات در زمان نزول به همراه قواعد خاص ادبیات عرب که برای آیه بیان شده است و توجه به قرائن پیوسته‌ی لفظی موجود می‌باشد.17
11ـ مفاد روایات
منظور از مفاد روایات توجه به فهم مفردات، فهم ترکیبات و توجه به قرینه‌ها و تشکیل خانواده‌ی حدیثی در صورت لزوم برای یافتن مقصود و پیام معصوم( می‌باشد.18
12ـ پیام آیات و روایات
پیام‌ها، برداشتی کوتاه است که از مفهوم آیه با توجه به مفاد ظاهری آن و روایت ذیل آن فهمیده می‌شود. هر پیام پرسشی را پاسخ و یا یک مسئله‌ی اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی را مورد توجه قرار می‌دهد.19
13ـ سوره إنفطار
سوره‏‌ی «إنفطار» در مکه بر پیامبر اسلام(نازل شده و دارای 19 آیه است. این سوره هشتاد و یکمین سوره در ترتیب نزول (بعد از سوره‏ی «نازعات» و قبل از سوره‏ی «إنشقاق») و هشتاد و دومین سوره در چینش کنونی قرآن در جزء 30 قرار دارد. نام‏های این سوره «إنفطار» (شکافته شدن) و «إنفطرت» (شکافته شده) است که از آیه‌ی اول این سوره گرفته شده ‏است که از شکافته شدن آسمان در آستانه‏ی رستاخیز سخن می‌گوید.20محتوای سوره در مورد قیامت می‌باشد تا انسان را از خواب غفلت بیدار کند.
14ـ سوره مطففین
برخی بر این عقیده‌اند که سوره‌ی «مطفّفین» در مکه بر پیامبر( نازل شده است که اکثر مفسرین، با توجه به روایات وارد، نظر دارند که بخش اول سوره در مدینه نازل شده و آیات آخر آن مکی است. این سوره دارای 36 آیه می‌باشد. سوره مطفّفین، هشتاد و پنجمین سوره در ترتیب نزول (بعد از سوره‌ی «عنکبوت» و قبل از سوره‌ی «بقره») و هشتاد و سومین سوره در چینش کنونی، در جزء 30 قرآن است، نام‏های این سوره «مُطفّفین» (کم فروشان) و «تَطفیف»(کم فروشی) است که از آیه‌ی اول این سوره گرفته شده، و کم فروشان و فسادگران اقتصادی را نکوهش کرده است.21
15ـ سوره إنشقاق
سوره‌ی «انشقاق» در مکه بر پیامبر( نازل شده و دارای 25 آیه است. این سوره هشتاد و دومین سوره در ترتیب نزول (بعد از سوره‏ی «إنفطار» و قبل از سوره‏ی «روم») و هشتاد و چهارمین سوره در چینش کنونی قرآن، در جزء30 قرار دارد. نام‏های این سوره عبارت‏اند از: «إنشقاق» (شکافتن) و «إنشقّت» (شکافت) که از آیه‌ی اول این سوره گرفته شده است.22در این سوره قسم‌های پی در پی وارد شده است تا به انسان بفهماند که به سوی خداوند در حرکت است و در راه ایمان آزمایش خواهد شد.
16ـ سوره بروج
سوره‏ی «بُروج» در مکه بر پیامبر( نازل شده و دارای 22 آیه است. این سوره بیست و ششمین سوره در ترتیب نزول (بعد از سوره‏ی «شمس» و قبل از سوره‏ی «تین») و هشتاد و پنجمین سوره در چینیش کنونی قرآن، در جزء 30 واقع شده است. نام این سوره «بُروج» (بُرج‏ها) است که از آیه‏ی اول آن گرفته شده است.23در این سوره قسم‌هایی به همراه سرگذشت اصحاب أخدود و سپاهیان کافران در گذشته برای تثبیت قلب مؤمنان در راه ایمان وارد شده است.

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

بخش اول
تفسیر روایی سوره‌ إنفطار
این بخش از سه فصل تشکیل شده است:
فصل اول: مفاد ظاهری آیات و روایات تفسیری
فصل دوم: گونه‌شناسی روایات تفسیری
فصل سوم: پیام‌های هدایتی آیات و روایات تفسیری

فصل اول: مفاد ظاهری آیات و روایات تفسیری
درآمد
سوره‏‌ی «إنفطار» در مکه بر پیامبر اسلام(نازل شده و دارای 19 آیه است. این سوره هشتاد و یکمین سوره در ترتیب نزول (بعد از سوره‏ی «نازعات» و قبل از سوره‏ی «إنشقاق») و هشتاد و دومین سوره در چینش کنونی قرآن در جزء 30 قرار دارد. نام‏های این سوره «إنفطار» (شکافته شدن) و «إنفطرت» (شکافته شده) است که از آیه‌ی اول این سوره گرفته شده‏است که از شکافته شدن آسمان در آستانه‏ی رستاخیز سخن می‌گوید.24
در تفاسیر نمونه و المیزان و کتاب تدبر در قرآن، آیات این سوره به سه دسته تقسیم بندی شده است، بنابراین سه دسته‌ی آیات با توجه به محتوای آنها به این شرح می‌باشد؛ دسته‌ی اول: برخی نشانه‌های آغاز قیامت و آگاهی انسان از تمام دستاوردهای خویش، این دسته خود به دو گروه از آیات تقسیم بندی می‌شود که هر گروه مرحله‌ای از قیامت را بیان می‌کند، دسته‌ی دوم: راهکارهای برون رفت از فریفتگی انسان نسبت به پروردگارش و دسته‌ی سوم: فرجام نیکوکاران و بدکاران، به شرح ذیل می‌باشد؛
1.1.1. مفاد ظاهری آیات
1.1.1.1. برخی از نشانه‌های آغاز قیامت و حوادث پس از آن، آیات (1-5)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ
إِذَا السَّمَاءُ انفَطَرَتْ (1( وَ إِذَا الْکَوَاکِبُ انتَثرََتْ(2( وَ إِذَا الْبِحَارُ فُجِّرَتْ (3(وَ إِذَا الْقُبُورُ بُعْثرَِتْ (4( عَلِمَتْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ (5(؛
آن زمان که آسمان [کرات آسمانی‏] از هم شکافته شود، (1) و آن زمان که ستارگان پراکنده شوند و فرو ریزند، (2) و آن زمان که دریاها به هم پیوسته شود، (3) و آن زمان که قبرها زیر و رو گردد (و مردگان خارج شوند)، (4) (در آن زمان) هر کس می داند آنچه را از پیش فرستاده و آنچه را برای بعد گذاشته است (5)؛25
اشاره
در آغاز، این سوره اشاره می‌کند به قسمتی از حوادث وحشت انگیزی که در آستانه رستاخیز، سرتاسر این جهان را فرا می‌گیرد و در آنجاست که انسان تمامی اعمال خود را می‌بیند.26
ا.ا. مرحله‌ی اول: آغاز رستاخیز
الف) شکافته شدن آسمان: یکی از نشانه‌های آغاز رستاخیز شکافته شدن آسمان می‌باشد که این نشانه در آیه‌ی اول با سه واژه بیان شده است، که تنها به بیان معنای واژه‌‌ی «إنفَطَرَتْ» می‌پردازیم. واژه‌ی إنفَطَرَتْ از ماده‌ی «فطر» به معنای شکاف طولی می‌باشد، یعنی چیزی را از درازا بریدن27 و در اصل به معنای ایجاد تحولی است که موجب از بین رفتن حالت اولیه می‌شود و شکاف نسبت به حالت قبل اتفاق می‌افتد و «إنفطار» فعل ماضی باب إنفعال، قبول و تأثیر پذیرفتن بدون اختیار در مقابل حوادث شدیدی است که پیش می‌آید.28 «إنفطار» در منابع لغوی به معنای شکافتن29 آمده است.
و در تفاسیر، هم مراد از «إنفَطَرَتْ» شکافته می‌شود بیان شده است.30علاوه بر این فعل، در این سوره أفعال دیگری نیز در مورد قیامت به کار رفته است که در غالب زمانی ماضی می‌باشد که علت آن وقوع حتمی قیامت در آینده بیان شده است و حتمی بودن آن به قدری محکم است که گویی در زمان قبل اتفاق افتاده است.31
ب) پراکندگی ستارگان: نشانه‌ی دوم، پراکنده شدن ستارگان است که در آیه‌ی دوم با بیان سه واژه به آن اشاره می‌کند و در اینجا تنها به معنای واژه‌ی إنتَثرََتْ می‌پردازیم.
واژه‌ی إنتَثرََتْ از ما‌ده‌ی «نثر» در لغت به معنای پراکندن و جدا شدن از یکدیگر32بیان شده است و این فعل به شکل ماضی باب إفتعال به کار رفته است که به نوعی معنای اثرپذیری در آن نهفته و در تفا‌سیر به معنای پراکنده می‌شود آمده است.33 از آنجا که پراکنده شدن ستارگان (همانند گردن‌بندی که رشته‌ی آن از هم گسیخته باشد) سبب می‌شود هر کدام در گوشه‌ای بیفتد بسیاری از مفسران آن را به معنی سقوط ستارگان34 تفسیر کرده‌اند و این لازمه‌ی معنی پراکندگی است.35 از این توضیحات مشخص می‌شود که علت پراکندگی ستارگان که جزیی از آسمان هستند، همان شکافتن آسمان و به هم خوردن نظم آن است.
ج) به هم پیوستن دریاها: نشانه‌ی سوم شروع رستاخیز در اینجا متصل شدن دریاها به هم دیگر است که در آیه‌ی سوم با سه واژه به آن اشاره می‌کند که تنها به بیان معنای یک واژه از آن می‌پردازیم.
واژه‌ی فُجِّرَتْ، ماضی باب فعّل از ماده‌ی «فجر» در لغت به معنای شکاف زیاد در چیزی، مثل این که کسی سدی را باز کند و‌ بشکافد‌،36شکاف و گشادگی در چیزی،37شکافی است که همراه با ظاهر شدن چیزی می‌باشد، مثل شکاف تاریکی و ظاهر شدن نور.38
فعل آن به معنای شکافته شود،39روان کرده شود،40بیان شده است. در تفاسیر به این معانی که آب، نهر را به خاطر زیاد شدن می‌شکند و بند را آب می‌برد‌،41 دریاها به هم متصل می‌شوند و حائل از میان برداشته شده و آب شور و شیرین یکی می‌گردد،42 اشاره شده است. در بیان این آیه اشاره کرده‌اند که چنان دریاها پر می‌شوند که آب سراسر خشکی‌ها را فرا می‌گیرد و دریاها به صورت یک اقیانوس گسترده‌ی فراگیر در می‌آیند.43
2.1. مرحله‌ی دوم: حوادث بعد از شروع قیامت
الف) خروج مردگان از قبرها: یکی از نشانه‌های قیامت خارج شدن مردگان از قبرها است که در آیه‌ی چهارم به آن می‌پردازد. برای فهم بهتر و دقیق‌تر آیه از میان واژه‌های آیه‌ی چهارم به بیان معنای واژه‌ بُعْثرَِتْ می‌پردازیم. در این که ریشه‌ی واژه‌‌‌‌‌ی بُعْثرَِتْ چیست! اختلاف است. برخی آن را از ماده‌ی «بعثر» می‌دانند که در لغت به معنای پراکنده شود، آشکار شود،44 خاک زیر و رو گردد و آنچه در آن است خارج شود به کار رفته است،45و به نظر بعضی از لغویون این واژه مرکب است از دو واژه‌ی «بعث و اثیر» به معنی بر ا‌نگیخته و پراکنده شد.46و برخی بر این نظر هستند که به معنای دگرگونی شدید به همراه برانگیخته شدن می‌باشد و حرف «راء» در آخر آن حرف زیادی است که دلالت بر شدت و مبالغه و امتداد حالت بعث و شدت می‌کند.47 در تفاسیر، مراد از این واژه این دانسته شده که خاک قبرها زیر و رو می‌شود و باطنش ظاهر می‌گردد که منظور همان مردگانی است که بیرون می‌آیند.48
نظر برخی از مفسرین این است که،کلمه‌ی «القبور» به دلیل داشتن «ال» استغراق همه‌ی قبرهای در آن زمان را شامل می‌شود در نتیجه باید گفت: این آیه درباره‌ی سایر انسان‌ها که چیزی از جسمشان باقی نمانده است سخنی نگفته است.49
با توجه به معنای لغوی واژه که نوعی بعث و برانگیخته شدن را به همراه دارد و نظر برخی از مفسرین به طور دقیق نمی‌توان گفت که این آیه می‌خواهد یکی از نشانه‌های آغاز قیامت را بیان کند که اجساد همه‌ی مردگان بیرون ریخته می‌شود و یا این که آیه در مقام بیان زنده شدن مردگان و برانگیختن آنها است که از حوادث بعد از شروع قیامت می‌باشد. با توجه به معنای لغوی، این آیه متعلق به حوادث پس از شروع قیامت است و با توجه به نظر برخی از مفسرین این آیه یکی از نشانه‌های آغاز قیامت می‌باشد به این صورت که زمین زیر و رو می‌گردد و اجساد مردگان را بیرون می‌ریزد و مشخص نیست که زنده شدن آنها تا چه زمانی به طول انجامد.
ب) آگاهی انسان از تمام دستاوردهای خویش: بیان حقیقت علم انسان نسبت به همه‌ی اعمالش در آیه‌ی پنجم بیان شده است. از میان واژه‌های به کار رفته در آیه‌ی پنجم به بیان معنای واژه‌ی أَخَّرَتْ می‌پردازیم. این واژه ماضی باب فعّل از ماده‌ی «‌‌أخر» در لغت نقیض متقدم،50 و واژه‌ی «أَخَّرَتْ» به معنای به تأخیر انداخت، از پس فرستاد، 51بیان شده است. در تفاسیر با توجه به «ما» ‌در ما قبل آن، به کارهایی که بعد از مرگ او در دنیا باقی ما‌نده و اثرش از بعد مرگ به او می‌رسد گفته شده است.52
این آیه نشان می‌دهد که در روز رستاخیز انسان تمامی اعمال خود، چه نیک و چه بد، اعمالی را که از قبل فرستاده و چه کارهایی که آثارش بعد از مرگ او در دنیا باقی مانده و نتایجش به او رسیده است را می‌بیند.53
2.1.1.1. راهکارهای برون رفت از فریفتگی انسان نسبت به پروردگار، آیات (6-12)
یَأَیهَُّا الْانسَانُ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ (6( الَّذِی خَلَقَکَ فَسَوَّاکَ فَعَدَلَکَ (7( فِی أَیِّ صُورَهٍ مَا شَاءَ رَکَّبَکَ(8(کلاََّ بَلْ تُکَذِّبُونَ بِالدِّینِ(9( وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لحََفِظِینَ(10( کِرَامًا کَاتِبِینَ(11( یَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ (12(؛
ای انسان! چه چیز تو را در برابر پروردگار کریمت مغرور ساخته است؟! (6) همان خدایی که تو را آفرید و سامان داد و منظّم ساخت، (7) و در هر صورتی که خواست تو را ترکیب نمود. (8) (آری) آن گونه که شما می‏پندارید نیست بلکه شما روز جزا را منکرید! (9) و بی‏شک نگاهبانانی بر شما گمارده شده … (10) والا مقام و نویسنده (اعمال نیک و بد شما)، (11)که می‏دانند شما چه می‏کنید! (12)؛
اشاره
در این دسته از آیات انسان را به عنوان انسانیّتش که اتمام امتیازات او را بر سایر موجودات این جهان یادآور می‌شود، مخاطب قرار داده است. آنگاه برای از میان بردن عوامل غفلت و تقویت ایمان به معاد به فرشتگان نگهبان انسان اشاره می‌کند..54
1.2.1. سرزنش مهرآمیز: آیه‌ی ششم با یک استفهام توبیخی شدید و در عین حال توأم با نوعی لطف و محبت انسان را مورد خطاب قرار می‌دهد تا او را از فریفته شدن به کرم پروردگارش نجات بخشد.
برای فهم دقیق آیه به بیان معنای واژه‌ی «غرّک» می‌پردازیم. واژه‌ی «غَرَّکَ» در لغت به معنای تو را فریب داد، تو را تطمیع به باطل کرد‌،55تو را جرأت داد، که این معنای أخیر به خاطر وجود «باء» در کلمه‌ی بعد می‌باشد،56 غفلتی که به علت تأثیر چیز دیگری حاصل می‌شود.57 در تفاسیر «غرّ» به معنای غفلت به هنگام بیداری و جرأت کردن58و همان معا‌نی لغوی59بیان شده است.
از ظاهر آیه بر می‌آید که پرسش شده است، چه چیز تو را فریب داد و ایمن کرد از عقاب الهی، تا این که بر او عصیان کردی؟ 60
2.2.1. شناخت مراحل آفرینش: در آیات هفتم و هشتم این سوره خداوند به مراحل آفرینش انسان اشاره می‌کند تا انسان را متوجه خودش کند و از این طریق او را به یاد لطف الهی و به یاد سپاسگذاری از مقام الهی اندازد.
در این قسمت به معنای تعدادی از واژه‌های بیان شده در آیات (7 و 8) می‌پردازیم، تا معنای عمیق آیات را بهتر بفهمیم. واژه‌ی سَوَّاکَ از ماده‌ی «سوی» در لغت به معنای اعتدال بین دو چیز،61و فعل به کار رفته به معنای تو را مرتب گرداند، در تو برابری ایجاد کرد،62 آمده است و در تفاسیر نیز همان معنای لغوی بیان شده است.63
واژه‌ی عَدَلَک‌ از ماده‌ی «عَدَلَ» در لغت به معنای امر متوسط بین إفراط و تفریط،64 هر چیز هماهنگ،65 و راست قامت بودن66 بیان شده است. از نظر مفسرین معنای واژه‌ی مورد نظر در این آیه، منظم ساختن و تعا‌دل بین اجزای بدن، یعنی تو را منظم ساخت، اجزای بدن تو را هماهنگ کرد،67می‌باشد. اینکه این واژه بدون تشدید «دال» به کار رفته است یعنی از آفریدن غیر تو عدول کرد و تو را زیبا آفرید که مقصود همان ممتاز بودن انسـان

در میان دیگر آفریدگان است.68
آیه‌ی هفتم، ربوبیت توأم با کرم خدا را بیان می‌کند و می‏فرماید: یکی از موارد تدبیر او این است که انسان را با همه‌ی اجزای وجودش خلق کرد، و سپس به تسویه‏اش پرداخته، هر عضو او را در جای مناسبش که حکمت، اقتضای آن را دارد، قرار داد، و سپس به عدل‏بندی او پرداخته، بعضی از اعضا و قوایش را با بعضی دیگر معادل قرار داد، و بین آنها توازن و تعادل برقرار کرد، که می‏بینیم هیچ عضوی از اعضای او از معادلش قوی‏تر و سنگین‏تر نیست.69
واژه‌ی رَکَّبَ ماضی باب فعّل از ماده‌ی «رکب» در لغت به معنای ترکیب و گذاشتن اجزای شیء بعضی بر بعضی‌،70به کار رفته است و در تفاسیر، به معنای ترکیب نمود،71آمده است.
آیه‌ی هشتم توضیحی برای آیه‌ی قبل است، اگر حرف جرّ «فی» به رکّبک تعلق داشته باشد به این معناست که خداوند تو را به بعضی از صورت‌ها درآورد و ممکن است که حرف جرّ به عدلک تعلق داشته باشد که یعنی تو را به هر صورتی شگفت‌، معتدل قرار داد، آنگاه به هر ترکیبی که خواست نیکو ترکیب کرد.72
3.2.1. شناخت منشأ فریفتگی: بر اساس آیه‌ی نهم بیان می‌شود نه مسأله‌ی کرم خداوند مایه‌ی غرور شماست و نه لطف و نعمت‌های او، بلکه ریشه‌ی اصلی را در عدم ایمان به روز رستاخیز باید بیابید.73
از میان واژه‌های بیان شده در آیه به بیان معنای واژه‌ی «الدین» می‌پردازیم. واژه‌ی «دین» در منابع لغوی به معنای فرمانبرداری، جزا، آیین،74خضوع و فرمانبرداری در مقابل برنامه‌هایی معین است.75 نظر مفسرین در مورد این واژه در این دست، آیا‌ت به خاطر بحث از قیامت، به معنای روز جزا76می‌باشد. اگر این واژه به معنای جزا اطلاق شود یا به خاطر این است که باید در مقابل آن مطیع بو‌د و یا این که جزا مولود اطاعت است.77‌بیان فعل «تکذبون» در آیه‌مورد بحث به صیغه‌ی ماضی دلالت بر استمرار تکذیب از سوی کافران دارد.78
پس با ایمان به رستاخیز می‌توان قدرت انجام دستورات الهی را در خود تقویت کرد و ایجاد انگیزه نمود تا از فریفته شدن در امان ماند و دستورات الهی را جدی گرفت.
4.2.1. هشدار به ثبت اعمال توسط فرشتگان: یکی دیگر از عوامل از بین بردن غرور، گماردن فرشتگانی نویسنده و بزرگوار و عالم به اعمال انسان‌ها و بیان این امر غیبی برای انسان‌ها می‌باشد.
3.1.1.1. فرجام نیکوکاران و بدکاران و توجه به حاکمیت الهی در قیامت، آیات (13-19)
إِنَّ الْأَبْرَارَ لَفِی نَعِیمٍ(13( وَ إِنَّ الْفُجَّارَ لَفِی جَحِیمٍ(14( یَصْلَوْنهََا یَوْمَ الدِّینِ(15( وَ مَا هُمْ عَنهَْا بِغَائبِینَ (16(وَ مَا أَدْرَاکَ مَا یَوْمُ الدِّینِ(17( ثمُ‏َّ مَا أَدْرَاکَ مَا یَوْمُ الدِّینِ(18( یَوْمَ لَا تَمْلِکُ نَفْسٌ لِّنَفْسٍ شَیْأ وَ الْأَمْرُ یَوْمَئذٍ لِّلَّهِ(19(.
به یقین نیکان در نعمتی فراوانند. (13) و بدکاران در دوزخند، (14) روز جزا وارد آن می‏شوند و می‏سوزند، (15) و آنان هرگز از آن غایب و دور نیستند! (16) تو چه می‏دانی روز جزا چیست؟! (17)باز چه می‏دانی روز جزا چیست؟! (18) روزی است که هیچ کس قادر بر انجام کاری به سود دیگری نیست، و همه امور در آن روز از آن خداست! (19) .
اشاره
در این آیات به نتیجه‌ی حسابرسی اعمال و مسیر نهایی نیکان و بدان و یکی از ویژگی‌های اصلی قیامت که همان از میان رفتن مالکیت و حاکمیت مجازی و بر پا شدن حاکمیت مطلقه‌ی الهی است، اشاره شده است.79
1.3.1. بهشت نیکان: بهشت عاقبت نیکوکاران است که در آیه‌ی (13) به آن اشاره شده است. از میان واژه‌های بیان شده به معنای واژه‌ی الْأَبْرَارَ می‌پردازیم. این واژه جمع «برّ» در لغت به معنای صدق و طاعت،80حسن عمل و اطاعت از خدا، عمل به وظایف و امتثال امر81به کار رفته است و در همه‌ی تفاسیر به معنای نیکوکاران‌،82 کسانی که اهل اطاعت هستند‌،83و پرهیزکاران84بیان شده است.
2.3.1. دوزخ بدکاران: دوزخ عاقبت بدکاران است که در آیات (14ـ16) به آن اشاره شده است. که به معنای تعدادی از واژه‌ها می‌پردازیم.

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید