روش پژوهشی در این پایاننامه، براساس ترتیب نزولی است؛ زیرا در این روش، نقش هدایتی- تربیتی قرآن و حکمت نزول تدریجی آن، به خوبی نمایان میگردد. به عنوان نتیجهی نهایی میتوان گفت: عامل انسجام هر سوره، مقصود آن است نه موضوعات بیانشده در سوره. برای مثال مقصود سورهی قیامت، اثبات قدرت خداوند بر رستاخیز است. درحالیکه مفسران بدون درنظر گرفتن هدفی برای سوره مطالب را پراکنده و بیتناسب بیان نمودهاند، در رسالهی حاضر با توجه به هدف هر سوره، محتویات متنوع آن، در یک تقسیم هماهنگ، سازوار و منطقی، بهگونهای که خواننده بتواند از مجموعهی محتوا و چینش آن آگاهی یابد، ارائه گردیده است و تناسب منطقی و شایستهی هر سوره را اینگونه یافتیم که خداوند، این سورهها را در سیر تغییر و تحول جامعهی معاصر نزول، با مخاطب قرار دادن پیامبر9، مومنان و کافران نازل نموده است.
واژگان کلیدی
مقصود، موضوع، تناسب، ترتیب نزول.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اوّل: کلّیات1
1-1- مقدّمه2
1-1-1- بیان مسأله2
1-1-2- سؤال اصلی پژوهش5
1-1-3- سؤالات فرعی پژوهش5
1-1-4- فرضیه پژوهش5
1-1-5- پیش فرضهای پژوهش6
1-1-6- اهمیت موضوع6
1-1-7- سابقه پژوهش7
1-1-8- اهداف پژوهش7
1-1-9- روش پژوهش7
1-1-10- جنبه جدید بودن و نوآوری تحقیق7
1-2-‌ مفهوم شناسی8
1-2-1-‌ غرض8
1-2-2- هدف9
1-2-3-‌ مقصد9
1-2-4- موضوع10
1-2-5- محتوا10
1-2-‌6- تناسب10
1-3- تعریف علم مناسبت یا تناسب12
1-3-1- اهمیت و ضرورت علم مناسبت و نقش آن در تفسیر قرآن:12
1-3-2- پیشینه علم مناسبت:13
1-3-3- اقسام مناسبت در قرآن:16

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

1-4- هدفمندی سوره‌ها19
1-4-1-‌ وحدت غرض یا وحدت موضوع ملاک وحدت سور22
1-4-2- سیر تطور تاریخی وحدت سور24
1-4-3- بستر و پایه نظریه وحدت غرض آیات سوره‌ها28
‌ 1-4-4- ویژگی‌های نظریه هدفمندی سوره‌ها29
1-4-5- ملاک دستیابی غرض31
1-5- چگونگی دستیابی به ترتیب نزول سوره‌ها34
فصل دوّم: تجزیه و تحلیل و نتیجه گیری22
نوشتار اوّل: سورهی علق22
1-1- شناسهی سوره22
1-2- مقصود سوره22
1-3- محتوای سوره25
1-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف28
1-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول29

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

نوشتار دوّم: سورهی قلم29
2-1- شناسهی سوره29
2-2- مقصود سوره30
2-3- محتوای سوره32
2-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول38
نوشتار سوّم: سورهی مزمل39
3-1- شناسهی سوره39
3-2- مقصود سوره40
3-3- محتوای سوره42
3-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف48
3-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول49
نوشتار چهارم: سورهی مدثر50
4-1- شناسهی سوره50
4-2- مقصود سوره50
4-3- محتوای سوره52
4-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف55
4-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول57
نوشتار پنجم: سورهی حمد58
5-1- شناسهی سوره58
5-2- مقصود سوره59
5-3- محتوای سوره60
5-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف63
5-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول63
نوشتار ششم: سورهی مسد64
6-1- شناسهی سوره64
6-2- مقصود سوره64
6-3- محتوای سوره66
6-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف66
6-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول67
نوشتار هفتم: سورهی تکویر68
7-1- شناسهی سوره68
7-2- مقصود سوره68
7-3- محتوای سوره70
7-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف73
7-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول74
نوشتار هشتم: سورهی اعلی74
8-1- شناسهی سوره75
8-2- مقصود سوره75
8-3- محتوای سوره78
8-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف81
8-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول82
نوشتار نهم: سورهی لیل83
9-1- شناسهی سوره83
9-2- مقصود سوره83
9-3- محتوای سوره86
9-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف89
9-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول90
نوشتار دهم: سورهی فجر91
10-1- شناسهی سوره91
10-2- مقصود سوره91
10-3- محتوای سوره94
10-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف97
10-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول97
نوشتار یازدهم: سورهی ضحی98
11-1- شناسهی سوره98
11-2- مقصود سوره99
11-3- محتوای سوره101
11-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف103
11-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول104
نوشتار دوازدهم: سورهی انشراح104
12-1- شناسهی سوره104
12-2- مقصود سوره105
12-3- محتوای سوره107
12-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف108
12-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول109
نوشتار سیزدهم: سورهی عصر109
13-1- شناسهی سوره109
13-2- مقصود سوره110
13-3- محتوای سوره112
13-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف113
13-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول114
نوشتار چهاردهم: سورهی عادیات114
14-1- شناسهی سوره115
14-2- مقصود سوره115
14-3- محتوای سوره117
14-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف119
14-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول120
نوشتار پانزدهم: سورهی کوثر121
15-1- شناسهی سوره121
15-2- مقصود سوره121
15-3- محتوای سوره122
15-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف124
15-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول125
نوشتار شانزدهم: سورهی تکاثر126
16-1- شناسهی سوره126
16-2- مقصود سوره126
16-3- محتوای سوره129
16-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف130
16-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول131
نوشتار هفدهم: سورهی ماعون132
17-1- شناسهی سوره132
17-2- مقصود سوره132
17-3- محتوای سوره134
17-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف136
17-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول137
نوشتار هجدهم: سورهی کافرون138
18-1- شناسهی سوره138
18-2- مقصود سوره139
18-3- محتوای سوره141
18-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف142
18-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول143
نوشتار نوزدهم: سورهی فیل143
19-1- شناسهی سوره143
19-2- مقصود سوره143
19-3- محتوای سوره145
19-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف146
19-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول147
نوشتار بیستم: سورهی فلق147
20-1- شناسهی سورهی فلق147
20-2- مقصود سوره148
20-3- محتوای سوره150
20-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف151
20-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول151
نوشتار بیست و یکم: سورهی ناس152
21-1- شناسهی سوره152
21-2- مقصود سوره153
21-3- محتوای سوره154
21-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف156
21-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول156
نوشتار بیست و دوّم: سورهی اخلاص157
22-1- شناسهی سوره157
22-2- مقصود سوره158
22-3- محتوای سوره159
22-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف160
22-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول161
نوشتار بیست و سّوم: سورهی نجم162
23-1- شناسهی سورهی162
23-2- مقصود سوره162
23-3- محتوای سوره164
23-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف167
23-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول169
نوشتار بیست و چهارم: سورهی عبس170
24-1- شناسهی سوره170
24-2- مقصود سوره170
24-3- محتوای سوره172
24-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف175
24-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول176
نوشتار بیست و پنجم: سورهی قدر177
25-1- شناسهی سوره177
25-2- مقصود سوره177
25-3- محتوای سوره179
25-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف180
25-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول181
نوشتار بیست و ششم: سورهی شمس181
26-1- شناسهی سوره181
26-2- مقصود سوره182
26-3- محتوای سوره184
26-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف186
26-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول187
نوشتار بیست و هفتم: سورهی بروج188
27-1- شناسهی سوره188
27-2- مقصود سوره189
27-3- محتوای سوره191
27-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف193

27-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول194
نوشتار بیست و هشتم: سورهی تین195
28-1- شناسهی سوره195
28-2- مقصود سوره196
28-3- محتوای سوره197
28-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف199
28-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول199
نوشتار بیست ونهم: سورهی قریش201
29-1- شناسهی سوره201
29-2- مقصود سوره201
29-3- محتوای سوره202
29-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف202
29-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول203
نوشتار سیام: سورهی قارعه204
30-1- شناسهی سوره204
30-2- مقصود سوره204
30-3- محتوای سوره205
30-4- ارتباط سوره به ترتیب مصحف206
30-5- ارتباط سوره به ترتیب نزول207
نتیجهگیری و پیشنهادها……………………………………………………………………………………………………211
کتابنامه212
فصل اوّل: کلّیات
1-1- مقدّمه
قرآن کریم معجزه الهی آخرین پیامبر آسمانی، کلام پروردگار و گنجینهای تمام نشدنی است که با هدف و رسالت هدایت و تربیت عملی مخاطبان، نازل شده است، مجموعهای از سورهها و آیات که هر کدام مصادیق گفتاری تربیتی است و اجزایی برای آن هدف کلی و کلان شمرده میشود. حال انسان جستجوگر برای دستیابی به معارف این کتاب و درک بهتر حقایق آن و رسیدن به مراد خدا، نیازمند آن است که بداند غرض و مقصود هر یک از سور که چیزی فراتر از تناسب و ارتباط آیات است، چیست؟ به عبارتی یکی از ابعاد شگفت انگیز قرآن کریم، تناسب آیات آن با یکدیگر است که هر خواننده متفکری با قرائت قرآن و دقت در آیات یک سوره، چه کوچک و چه بزرگ به نظم و ارتباط شگفت انگیز آن پیمی‌برد، گرچه یک جا نازل نگشته و به صورت پراکنده با فاصله‏های زیاد یا کم، نازل شده باشند؛ اما با دقتی که دانشمندان- به ویژه در عصر اخیر- در محتوای سرتاسر هر سوره انجام داده‏اند به این نتیجه رسیده‏اند که هر سوره، هدف خاصی را دنبال می‏کند که جامع میان آیات هر سوره است و وحدت سیاق سوره را تشکیل می‏دهد و همچنین باعث تعاقب و ارتباط سور در ترتیب نزول شده است و در نتیجه میتواند ما را به منظور خدای متعال نزدیک گرداند.
گرچه پیشینیان به اهمیت و ارزش تناسب و ارتباط آیات پی برده بودند، اما قرآن‌پژوهان متأخر جون علامه طباطبایی ضمن تأکید بر روابط آیات، آن را از منظر جدیدی نگریسته و اعلام کرده‌اند که هر سوره دارای غرض واحدی است که در نشان دادن به هم پیوستگی آیات آن نقش بسزایی دارد، و اولین وظیفهی هر مفسر پیش از ورود به تفسیر آیات، به دست آوردن و کشف روح حاکم بر سوره‌هاست، تا در پرتو آن بتواند به مقاصد و جزئیات سوره دست یابد.
اگر نظریه «وحدت غرض سوره‌ها» به بار نشیند و سیمای آن از پس زنگار شبهات رخ نماید، آثار و برکات آن در همهی مباحث قرآنی اعم از علوم قرآنی و کتب تفسیری آشکار خواهد شد. اما علی رغم نظریه «وحدت غرض سوره‌ها» برخی از مفسران برای ایجاد انسجام و وحدت میان آیات سوره‌ها ملاک موضوع را پذیرفته‌اند و قائل به وحدت موضوعی هستند، اگرچه قائلان به این نظریه از هدف سوره به عنوان عامل وحدت، سخن می‌گویند لکن موضوع سوره را مقصود آن میدانند اما نظر صحیح آن است که انسجام مجموعه از غرض و مقصود آن شناخته می‌شود.
به عبارت دیگر، موضوع، معیار وحدت سوره نیست؛ زیرا کمتر سوره ای می‌توان یافت که دو یا چند موضوع متنوع در آن وجود نداشته باشد.با توجه به مطلب فوق متوجه می‌شویم که وحدت موضوعی در تمام سوره‌های قرآن قابل اثبات نیست.
یکی دیگر از جلوه های تناسب و ارتباط در ساختار قرآن کریم، مناسبت‌های موجود میان سوره های آن است. این موضوع از سوی بسیاری از مفسران و پژوهشگران علوم قرآن بررسی و پی گیری شده و حجمی از تفاسیر و کتاب‌های علوم قرآن را به خود اختصاص داده است.
بی هیچ ابهامی روشن است که اعتقاد به وجود تناسب میان سوره‌ها منوط به پذیرش نظریه توقیفی بودن ترتیب آن‌ها در مصحف است، بر همین اساس همواره کسانی از تناسب سور سخن گفته که به توقیفی بودن چینش همه آن یا دست کم اکثریت قریب به اتفاق شان اعتقاد داشته‌اند زیرا فقط با این فرض است که می‌تواند از وجود مناسبت‌های واقعی سخن گفت.
اما در مقابل نظریهی توقیف در ترتیب سور، نظر و رأی اکثر علما اجتهاد در ترتیب سور است. وبزرگانی چون:آیتالله خویی، معرفت و… بر این نظرند که نوع قرار گرفتن سور هیچ جنبه توقیف شرعی نداشته، به همین خاطر هیچ اصالتی برای تناسب‌های ادعا شده قائل نیستند.
ادعای تناسب میان سوره‌ها در ترتیب مصحفی بسیار دشوار می‌نماید و مورد انتقاد گروه زیادی از دانشمندان علوم قرآن قرار گرفته است؛ حق آن است، تناسب سوره‌ها در نزول طبیعی سوره‌ها که در مدت 23 سال رسالت پیامبر اکرم9 به تدریج و ترتیبی خاص بوده است به اثبات نزدیک‌تر است.
برای رسیدن به جدول قابل اعتمادی از ترتیب طبیعی نزول سوره‌ها و آیات، تلاش‌های فراوانی توسط مسلمانان و مستشرقان، صورت گرفته است. طبق آخرین مطالعات و تتبع در منابعی که به ذکر ترتیب نزول به طور مسند یا غیر مسند پرداخته‌اند جداول مسند، غیرمسند و ترکیبی ارائه گردیده که قابل توجه است ولی ما تنها جدولی از روایات مسند را که بیشترین اعتماد بر آن وجود دارد، آورده ایم.
نوشتارى که پیش روى شماست، در دو فصل تنظیم شده است؛ که در فصل اول آن مطالبی اساسی پیرامون مفهوم شناسی ازجمله: غرض، هدف، تناسب و…، علم مناسبت، اهمیت و پیشینه و اقسام آن، نظریهی هدفمندی سورهها و ارائهی جدولی از ترتیب نزول سورهها بیان شده است. در فصل دوم، هر سوره به صورت یک نوشتار و هر نوشتار به شرح ذیل تدوین گردیده است:
در ابتدا شناسهی هر سوره آورده شده است که در آن به نام یا نامهای سوره، جایگاه سوره در چینش مصحفی و تنزیلی، مکی و مدنی بودن آن و تعداد آیات سوره پرداخته شده است. در مرحلهی بعد اقوال مفسرانی که در تفاسیر خود به غرض و مقصد سورهها اشاره نمودهاند بیان شده است و در قسمت بررسی و جمعبندی مقصود، دیدگاههای مختلف، بررسی شده و سعی بر آن شده است که بهترین دیدگاه با توجه به سیر نزولی آیات و موافق با مراد خداوند برگزیده و ارائه گردد. در مرحلهی سوم، به محتوای سورهها توجه نمودهایم و همانند قسمت غرض پیش رفته و در قسمت بررسی و جمعبندی محتوا، دیدگاهی که به سازوارگی و پیوند میان آیات توجه نموده است را برگزیده و آن را به عنوان محتوای شایسته ارائه نمودهایم و در مرحلهی پایانی در دو قسمت، ارتباط مصحفی سورهها و ارتباط نزولی، دیدگاه مفسران را مطرح نموده و در بررسی و جمعبندی ارتباط سوره، ارتباطی متناسب با روند نزولی سورهها برگزیدهایم.
1-1-1- بیان مسأله
هنگامی که در نحوهی ترکیب آیات و سوره های قرآن تأمل می کنیم آن ها را یکپارچه و با مضمونی واحد نمی بینیم، اما این عدم یکپارچگی به معنای بریدگی مطالب نیست؛ بلکه ضرورت و ارتباطی ویژه آنها را گرد یکدیگر جمع کرده است. بدیهی است که با کشف پیوند میان آیات میتوان لطائف و نکات تفسیری بسیاری را دریافت و بر پندار گسیختگی قرآن خط بطلان کشید. از اینرو مفسران زیادی تلاش کردهاند تا میان بخش های مختلف آیات پیوند برقرار کنند. از آنجا که هر سورهی قرآن یک گفتار کامل تربیتی است، یافتن ارتباط میان بخش های مختلف این گفتار حکیمانه و شناخت و حکمت تقدم و تأخر آیات با دست یافتن بر عامل وحدت سوره ممکن است و در این خصوص با دقتی که دانش مندان به ویژه در عصر اخیر در محتوای سر تا سر هر سوره انجام داده‏اند به این نتیجه رسیده‏اندکه تناسب معنایی بین آیات مشاهده میشود، از سوی دیگر مستشرقان و قرآن پژوهان غربى و برخی از دانشمندان مسلمان بر این باورند که محتواى قرآن کریم عبارت از مطالبى است که با سبکى پریشان و گسیخته و بیگانه از یکدیگر فراهم آمده است و هر بخش از آیات یک سوره دربارهی موضوع مستقل وجداگانه اى است که هیچ ارتباطى با موضوع آیات مجاور ندارد و همین امر موجب سردرگمى و حیرت خواننده خواهد شد.
گرایش اینگروه از قرآن پژوهان مسلمان و غیر مسلمان به نظریه «گسیختگى معنائى سوره هاى قرآن»، نظریه «پیوستگى محتوایی سوره ها» را با تردید مواجه ساخته و پرسشهای جدى را در این زمینه بر انگیخته است.
براستى آیا مجموع آیات یک سوره وحدت خاص و مشخصى را دنبال مى کند یا هر سوره مشتمل بر درسهاى پراکنده اى است و هیچگونه تناسبى میان آنها وجود ندارد؟ اگر هر سوره اى داراى انسجام واحدى است کیفیت برتر این انسجام چگونه صورت می پذیرد!؟
در این تحقیق تلاش ما بر آن است که با بررسی تفاسیر، و تدبر درسوره ها به ترتیب نزول؛ چرا که عدم رعایت ترتیب نزول سوره ها آنگونه که باید، نمیتواند در فهم مراد جدی خداوند گویا ورسا باشد و اگر بخواهیم روابط میان مفاهیم قرآن را کشف کنیم و به نظامی متقن در امر هدایت و تربیت دست یابیم، چاره ای جز تلاش در فهم آیات و سوره ها در یک سیاق نظام مند بر گرفته از ترتیب نزول سوره ها نداریم،در این تحقیق تلاش ما بر آن است که با بررسی تفاسیر و تدبر در سوره‌ها به ترتیب نزول، دستیابی به عامل وحدت بخش آن‌ها، محتوا و ارتباط شایسته‌ی 30 سوره (علق تا قارعه) را ارئه نماییم.
1-1-2- سؤال اصلی پژوهش
کیفیت انسجام و هماهنگی بین آیات و 30 سوره آغاز نزول از مجموعه سوره های فرود آمده بر پیامبر اکرم 9 چیست ؟
1-1-3- سؤالات فرعی پژوهش
الف)سازوارگی آیات درونی سور چگونه بدست میآید؟
ب) آیا بین سورهها ارتباط یا تناسبی وجود دارد؟
ج) غرض از نزول هریک از سوره های مورد تحقیق در این پژوهش چیست؟
د) نظام واره محتوایی هر یک از سوره های مورد تحقیق چیست؟
ه) تناسب احتمالی هر یک از سوره ها در ترتیب نزول کدام است ؟
1-1-4- فرضیه پژوهش
مجموعه سورههای مورد تحقیق، هر یک، توسط هدف تربیتی خاص در راستای تحول مخاطبان نزول منسجم شده است و میان مجموعهی آنها تناسب و انسجامی در راستای تحقق هدف مذکور وجود دارد . به طور غالب میان این سوره ها میتوان ارتباط و نظمی استوار را یافت .
1-1-5- پیش فرضهای پژوهش
الف) هر سورهای از قرآن یک بستهی منظم و منسجم هدایتی است.
ب) با استفاده از معیارهایی چون سیاق آیات، آیات ابتدایی سور و فضای نزول و …میتوان هدف سوره را دریافت.
ج) دستیابی به مقصود سوره در فهم معنای آیات و مراد خدا موثر است.
د) در ترتیب نزول روابط میان مفاهیم قران و نظام تربیتی آن بهتر مکشوف است.
1-1-6- اهمیت موضوع
قرآن کریم معجزه الهی آخرین پیامبر آسمانی، کلام پروردگار و گنجینهای تمام نشدنی است که با هدف و رسالت هدایت و تربیت عملی مخاطبان، نازل شده است. مجموعهای از سورهها و آیات که هر کدام مصادیق گفتاری تربیتی است و اجزایی برای آن هدف کلی و کلان شمرده میشود. حال انسان جستجوگر برای دستیابی به معارف این کتاب و درک بهتر حقایق آن و رسیدن به مراد خدا، نیازمند آن است که بداند غرض و مقصود هر یک از سور چیست که مجموعهای از آیات را در یک جا جمع کرده، محتوای سوره را زیر پوشش خود قرار داده، به آن وحدت بخشیده و همچنین باعث تعاقب و ارتباط سور در ترتیب نزول شده است و در نتیجه میتواند ما را به منظور خدای متعال نزدیک گرداند. افزون بر اهمیت مطرح شده، پرداختن به این موضوع از این جهتکه در تفسیر قران به قران و تفسیر موضوعی دارای اهمیت و تأثیر بسزایی است، و همچنین میتواند پاسخی به شبهات مستشرقین در رابطه با نظریه پراکندگی و گسیختگی مطالب قران باشد، نیز ضروری می نماید.

1-1-7- سابقه پژوهش
در رابطه با اهداف و مقاصد سور گرچه مطالبی در برخی تفاسیر از جمله: «التحریروالتنویر» از ابنعاشور، «التفسیر المنیر فى العقیده و الشریعه و المنهج» از زحیلی، «معارج التفکر و دقائق التدبر» از حسن حبنکه، «أحسن الحدیث» از قرشی، «تفسیر المراغی» از مراغی و کتب علوم قرآنی همچون؛ «اهداف کل سوره و مقاصدها فی القرآن» از شحاته، «اهداف کل سوره من القران» از فواد الزیدان و «بیان النظم فی القران» از محمد فاروق بیان شده است؛ ولی متأسفانه در این تألیفات، غرض و هدف اصلی با موضوع و محتوا خلط شده است یا به غرض خاص سوره اشاره نداشتهاند و یا برطبق ترتیب مصحف، برای سور غرضی ذکر کردهاند و بین آنها ارتباطی قائل شدهاند. در حالی که ما در این تحقیق برآنیم که بر اساس ترتیب نزول، غرض واحد سوره را از محتوا و موضوعات سوره تفکیک نماییم.
.
1-1-8- اهداف پژوهش
1- دستیابی به ملاک وحدت سور
2- بررسی اغراض و محتوای سوره ها در تفاسیر مورد بررسی و انتخاب غرض و محتوای شایسته
3- تفکیک غرض از محتوا
4- ارائه تناسب و ارتباط سوره ها به ترتیب نزول
1-1-9- روش پژوهش
تحقیق حاضر از نوع تحلیلی- توصیفی است. در این تحقیق برای جمعآوری اطلاعات مربوط به کلیات و فرضیات پژوهش از روش کتابخانهای و فیش برداری از تفاسیر مختلف در زمینه اهداف و موضوعات و و تناسب سوراستفاده گردیده است، که در نهایت بررسی و جمع بندی در هر مبحث صورت میگیرد.
1-1-10- جنبه جدید بودن و نوآوری تحقیق
1- تفکیک غرض از محتوا در حالی که بسیاری از تفاسیر غرض و محتوا را خلط نمودهاند.
2- توجه به ارتباط سورهها در ترتیب نزول، در حالی که بسیاری از تفاسیر بر اساس ترتیب مصحف، عمل نمودهاند.
3- جمع آوری نظرات مختلف مفسرین که در باب غرض و محتوای سوره ها اشاراتی نموده اند و همچنین مفسرینی که در آثار خود به تناسب و ارتباط سور پرداخته اند و ارائهی یک تحلیل و بررسی و انتخاب الگوی مناسب.
1-2-‌ مفهوم شناسی
از آن‌جا که در این رساله هدف ما بررسی تناسب و انسجام آیات درون سوره و تناسب بین سور میباشد از این جهت به واژهشناسی کلمات ذیل میپردازیم.
1-2-1-‌ غرض
غرض مصدر و جمع آن اغراض است و آن را مترداف هدف گرفتهاند.1
همچنین به هدفی که به سوی آن تیراندازی میشود نیز معنا شده است.2
مترادف هدف به معنای هدف، مقصود، نیت، مراد، خواسته، منظور و مقصود است.3
هدفی که مقصود از تیرانداختن است، سپس به صورت اسمی برای هر غایت و هدفی که برای رسیدن به آن تلاش میشود به کار میرود.4
غرض، معنی مقصود را هم در خود دارد و در کاربردهای قرآن به کار نرفته است.
1-2-2- هدف
در لغت به معنی چیزی است که آن را برای تیراندازی برافراشته و به سوی آن تیراندازی می‌کنند.5
بعضی آن را با غرض مترادف دانسته‌اند.6 لازم به ذکر است که کلمه هدف در قرآن به کار نرفته است.
در معنای اصطلاحی مراد از هدف، همان چیزی است که انسان و هر موجود مختاری از کار که انجام می‌دهد آن را دنبال می‌کند یعنی در عالم وجود نمی‌توان هیچ کاری را تصور کرد که بدون هدف باشد.
1-2-3-‌ مقصود
ریشهی صرفی آن قَصَدَ است و به معنای توجه و انجام کاری یا به معنای میانهروی به کار میرود7
مقصود اسم مفعول از ریشهی قَصَدَ به معنای قصد شده و نیت شده است.8
ارادهشده، آهنگشده، قصدشده، مراد، نیت، خواهش و غرض.9
منظور، هدف و خواسته.10
مقصود مترادف با هدف و غرض است و معانی نزدیک به هم دارند. لازم به ذکر است که واژه مقصد در استعمالات قرآنی به کار نرفته است و دو واژهی هم ریشهی آن، قصد و قاصد به کار رفته در قرآن معنایی غیر از این دارد.
در نهایت باید گفت 3 واژهی یادشده در بالا همسو ونزدیک به هم هستند و مراد ما از آن‌ها در این رساله یکسان است.

1-2-4- موضوع
موضوع، اسم مفعول از مصدر وضع که به معنای پایین گذاشتن، مثل گذاشتن بار به زمین و ایجادکردن و ساختن است که در این صورت معنای پایین نهاده شده، خلق شده و ایجاد شده می‌یابد.11
در فرهنگ فارسی نیز موضوع دو معنا دارد:
1- نهاده شده، وضع شده. 2- امر مورد بحث، چیزی که دربارهی آن بحث کنند.
همان‌طور که ملاحظه می‌شود مراد ما از واژه موضوع در این رساله، همان معنایی که در فرهنگ فارسی برای آن مشخص شده است، میباشد که به معنای واژه محتوا در فرهنگ عرب نزدیک است.
.
1-2-5- محتوا
محتوا از ریشه حوی است که در اصل به معنای جمعکردن، شامل و متضمنشدن است. این واژه اسم مفعول به معنای مضمون و شامل است. به طور مثال «مُحْتَوَیاتُ الکتاب» به معنای فهرست کتاب است.12
بنابراین منظور از موضوع سوره، محتوا یا به عبارتی مضمون آن، آن چه سوره شامل آن است.
در این صورت این واژه تفاوت معنایی بنیادین با واژه های غرض و هدف و مقصود دارد که نباید با آن‌ها خلط شود.
1-2-‌6- تناسب
«مناسبت» در لغت به معناى پیوند و اتصال دو چیز با یکدیگر13، همانندى، قرابت و نزدیکى است 14و در اصطلاح به پیوند میان دو چیز به هر جهتى که باشد اطلاق می‌شود. مناسبت گاه در پدیده هاى عینى و خارجى و گاه در نوشته‌هاست؛ اما در علوم قرآنى، این اصطلاح محدودتر می‌شود و به پیوندِ میان بخش‌های یک آیه یا دو یا چند آیه با هم و نیز ارتباط سوره اى با سوره هاى دیگر، اطلاق می‌شود. در مکتوبات علوم قرآنى، هر یک از واژگانِ «اتساق» و «تناسق»، به معناى تناسب به کار رفته است.
تَنَاسَقَ از ریشهی نسق در لغت به معنای با هم آراسته و تنظیم شدن، با یکدیگر پیوند داشتن آمده است.15 نسق، تناسق در سخن، به معنای گفتاری است که بر یک نظام واحد و منسجم ترتیب یافته است.16
یکی از ابعاد شگفت انگیز قرآن کریم «تناسب آیات آن با یکدیگر است» هر خواننده متفکری با قرائت قرآن و دقت در آیات یک سوره، چه کوچک و چه بزرگ به نظم و ارتباط شگفت انگیز آن پیمی‌برد، گرچه یک جا نازل نگشته و به صورت پراکنده با فاصله‏های زیاد یا کم نازل شده باشند؛ زیرا پراکندگی در نزول آیات که به جهت مناسبت‏های گوناگون بوده- طبیعتاً – اقتضا می‏کند میان هر دسته آیاتی که به مناسبتی نازل گشته با دسته دیگر که به مناسبت دیگری نازل گشته است، رابطه و تناسبی وجود نداشته باشد و این پراکندگی در نزول بایستی در چهره مجموع آیات هر سوره به خوبی هویدا باشد، با دقتی که دانشمندان- به ویژه در عصر اخیر- در محتوای سر تا سر هر سوره انجام داده‏اند به این نتیجه رسیده‏اند که هر سوره، هدف خاصی را دنبال می‏کند که جامع میان آیات هر سوره است و وحدت سیاق سوره را تشکیل می‏دهد و آنچه در این مجال مورد نظر است، همین وحدت غرض است که چیزی فراتر از تناسب و ارتباط آیات است.
با همین مقدمه وارد بحث می‌شویم و برای تفصیل بهتر ابتدا با علم تناسب، اهمیت آن، پیشینه و اقسام آن آشنا شویم.
1-3- تعریف علم مناسبت یا تناسب
«علم شناسایى عواملِ ترتیب و چینش آیات و سوره‌ها»، تعریفى است که بقاعى از علم مناسبات ارائه کرده است.17 در نظر سیوطى، مقصود از علم مناسبت، یافتن معنایى است که میان بخش‌های قرآن، ارتباط برقرار می‌کند.18 در تعریفی دیگر علم مناسبت، علمِ کشفِ ارتباط میانِ بخش‌هایی از قرآن که در ظاهر گسسته و بى ارتباط می‌نمایند یاد شده است.19
1-3-1- اهمیت و ضرورت علم مناسبت و نقش آن در تفسیر قرآن:
دانشمندان بسیاری در زمینه اهمیت این علم سخن گفته‌اند که ما تنها به چندین مورد ان اشاره می‌کنیم.
سیوطى این علم را فنى ارزنده دانسته که به موجب آن، پیوند اجزاى سخن همانند بنایى مستحکم قوت می‌یابد، هرچند مفسران به سبب دقتى که در آن هست، کمتر به آن اهتمام ورزیده‌اند.
از فخر رازی نقل شده که قرآن همان گونه که از جهت فصاحت الفاظ و ظرافت معانى معجزه است، در نظم و ترتیب آیات نیز معجزه است. وى بر این باور است که بسیارى از لطایف قرآنى در تناسب میان آیات به ودیعت نهاده شده‌اند و در پرتو علم مناسبات آشکار خواهند شد.20
پیش از سیوطى، زرکشى از علم مناسبت تمجید کرده و آن را علمى شریف دانسته است که موجب تقویت عقل بوده، ارزش سخن هر گوینده اى با این علم روشن می‌گردد.21
علم مناسبات، پاره هاى هر کلام را با کلام دیگر، شناسایى می‌کند و به یکدیگر پیوند می‌زند و آن را به مجموعه اى بدل می‌کند که در حکم ساختمانى است، با اجزایى همخوان. این هم خوانی به مفسر کمک می‌کند تا رابطه اجزاى کلام را دریابد و به فهمى از پیوستگىِ مجموع کلام نزدیک‌تر شود. بى توجه به این ارتباط و اتساق، فهمِ معارف و حقایق قرآن میسر نخواهد شد.
صبحى صالح معتقد است: علم مناسبت و کشف ارتباط آیات، در بسیارى موارد مفسر را از پرداختن به سبب نزول بى نیاز خواهد کرد.22 دستیابى به لطایف تفسیرى و تبیینِ نادرستى برخى دیدگاه هاى خاورشناسان درباره قرآن، از دیگر کارکردهاى علم مناسبات تلقى شده است.
1-3-2- پیشینه علم مناسبت:
نزول آیات قرآن در طول بیش از 20 سال بر اساس حکمت‏ها و انگیزه‏هایى به شکل تدریجى و متناوب صورت گرفته است، که از جمله‏ى این اهداف: تثبیت قلب رسول اکرم 9 و استوار ساختن و ثبات بخشیدن به موقعیت روحى وى و تربیت مداوم و مستقیم امت اسلامى در رهگذر زمان و وقوع حوادث و پیش آمدهاست.23علماى اهل سنت بر این سخن تقریباً اجماع دارند24؛ و در منابع شیعه نیز این مطلب تایید شده است.25
حال به واسطه‏ى این نزول تدریجى اینک با سوره‏هایى مواجه هستیم که از یک سو، آیات تشکیل دهنده‏ى آن‌ها به لحاظ زمان نزول گاه چندین سال با یکدیگر فاصله دارند! و از دیگر سو، ناپیوستگی‌هایی در بین آیات در بسیارى از سور، دیده مى‏شود؛ این پراکندگى‏هاى ظاهرى و ناپیوسته‌های معنایى و موضوعى، کار را بر بسیارى دشوار کرده، و موجب پیدایش نظریاتى متفاوت در نگرش به سوره‏هاى قرآن گشته است:
عده‏اى که عمدتاً خاورشناسان و محققان غربى هستند به غیر وحیانى بودن ترتیب آیات، گرایش یافته‏اند؛ و به همین جهت، نسبت‏هاى ناروایى بر قرآن کریم وارد نموده، و آیات موجود در یک سوره را فاقد هرگونه ارتباط و پیوستگى معرفى مى‏کنند26 این نا پیوستگی‌ها حتى کسانى را به پذیرش تحریف در قرآن، منحرف نموده است27.
پاسخ طبیعى و معقول برخى از عالمان دینى در برابر این برداشت نادرست، تأمل و تلاش براى یکپارچه و منسجم نشان دادن مباحث و موضوعات در سور قرآن بود. اولین قدم‏ها در این راستا بیشتر براى هماهنگ کردن آیه یا آیاتى بود که با آیات پس و پیش خود، غریب و ناسازگارتر مى‏نمود که با پیدایش علم مناسبات همراه گشت.
سیوطى آغاز توجه به علم مناسبات را به شیخ ابوبکر نیشابورى (م. 324 ق) نسبت داده است. عبدالقادر جرجانى (م. 471 ق) بنیان‌گذار علم بلاغت، مباحث آغازین علم تناسب را در سایه نظم قرآن مطرح می‌کند. ابن العربى مالکى (م. 543 ق) پیوستگى میان آیات را در دو کتاب خود سراج المریدین و احکام القرآن نشان می‌دهد.28
فخر رازی (م.606 ق)، بیشترین توجه را در حوزه تناسب آیات داشته و موارد متعددى از ترتیب، پیوستگى و روابط آیات را در تفسیر مفاتیح الغیب به تصویر می‌کشدعبدالواحد بن عبدالکریم زملکانى (م. 651 ق) از قرآن‌پژوهان قرن هفتم، تفسیر خود را با عنوان نهایت التأمیل فى اسرار التنزیل با توجه به علم مناسبت نگاشته است29 در همان قرن، ابن ابى الاصبع (م. 654 ق) بدائع القرآن و الکواکب الدریه فى نظم القواعد الدینیه را می‌نویسد و پیوستگى و نظم قرآن را بازگو می‌کند. ابن نقیب بلخى (م 698 ق) نیز در تفسیر بزرگ خود التحریر والتحبیر به پیوستگى آیات توجه می‌کند.30 پس از وى در قرن هشتم ابن زبیر غرناطى (م. 708 ق) البرهان فى مناسبه ترتیب سور القرآن را تألیف کرد. این کتاب مبنایى است براى قرآن‌پژوهانی که به علم مناسبات پرداخته‌اند. گسترش علم مناسبات در اواخر قرن هشتم، زمینه گشایش فصلى مستقل در علوم قرآنى را فراهم ساخت. بدرالدین زرکشى (م. 794 ق)، فصلى ویژه از کتاب البرهان را به این موضوع اختصاص داد.
سیوطى افزون بر کتاب الاتقان از دو تألیف دیگر خود با نام‌های تناسق الدرر فى تناسب السور و مراصد المطالع فى تناسب المقاطع یاد می‌کند که کتاب نخست به تناسب و ارتباط سوره‌ها اختصاص یافته و کتاب دوم از تناسب آغاز و پایان سوره‌ها بحث می‌کند.31
برهان‌الدین ابراهیم بن عمر بقاعى (م. 885 ق) از مشهورترین دانشمندانى است که درباره علم مناسبات و استحکام آن سخن گفته است. وى در تفسیر خود نظم الدرر فى تناسب الآیات والسور به تبیین رابطه آیات و سوره‌ها پرداخته و راهى اغراق آمیز پیموده و پیوندهاى نامأنوس و تکلف آمیزى را باز می‌گوید که موجبِ انتقاد دانشمندان شده است.32
نهرالنجاه فى بیان مناسبات آیات ام‌الکتاب از ساجقلى زاده مرعشى (م. 1150 ق) و جواهرالبیان فى تناسب سور القرآن از صدیقى غمارى، دو تألیف مستقلی‌اند که در قرن دوازدهم هجرى به رشته تحریر درآمده‌اند. در نهرالنجاه، پیوند آیات و در جواهرالبیان، تناسب و ارتباط سوره‌ها، پى جویى شده است.
برخى از کسانى که در دوره معاصر به طور گسترده بحث و بررسى تناسب را دنبال کردند و تألیفاتى در این زمینه ارائه داده‌اند عبارتاند از: محمد محمود حجازى در التفسیر الواضح و الوحده الموضوعیه فى القرآن الکریم، عبدالله درّاز در النبأ العظیم، شحاته در اهداف کل سوره و مقاصدها فى القرآن الکریم، صبحى صالح در مباحث فى علوم القرآن33، شیخ محمد غزالى در نحوَ تفسیر موضوعى لسور القرآن الکریم، مناع القطان در مباحث فى علوم القرآن34، کمال‌الدین طائى در موجز البیان، مصطفى مسلم در مباحث فى التفسیر الموضوعی35، عبدالعلى بازرگان در نظم قرآن، سعید حوّى در الاساس فى التفسیر، معرفت در التمهید فى علوم القرآن36، عبدالهادى فقهى زاده در پژوهشى در نظم قرآن، عباس همامى در چهره زیباى قرآن، سید محمد على ایازى در چهره پیوسته قرآن و محمد خامه گر در ساختار هندسى سورههاى قرآن.
1-3-3- اقسام مناسبت در قرآن:
درباره اقسام مناسبات در قرآن، آراى متفاوتى از سوى قرآن‌پژوهان، مطرح شده‌اند. جلال‌الدین سیوطى در کتاب تناسق الدرر فى تناسب السور، این مناسبات را 14 نوع مىشمارد.37
ما در این رساله تنها به تناسب بین آیات درون یک سوره و تناسب بین سور می‌پردازیم.
1-3-3-1- تناسب آیات درون سوره
مسئله همبستگى و تناسب میان آیات قرآن، رفته رفته توسعه یافته، از محدوده ارتباط برخى آیات و سوره‌ها فراتر می‌رود و به پیوستگى نظاموار که بیانگر نظمى منطقى میان تمامى آیات یک سوره است اطلاق می‌گردد.
در این مناسبت، هر یک از سوره هاى قرآن به مثابه مقاله اى مستقل است، که از مقدمه، متن و نتیجه تشکیل شده است و موضوع و غرضى واحد را دنبال می‌کند. مطالب موجود در برخى سوره‌ها که به ظاهر پراکنده و گسسته می‌نمایند، با توجه به غرض اصلى سوره، انسجام و ارتباط می‌یابند. این گونه از مناسبت، امروزه به نظریه «وحدت موضوعی سوره هاى قرآن» شهرت یافته است. نظریه یاد شده در حقیقت، از اقسام مناسبات است.38
تفصیل این بحث را ذیل هدفمندی سوره‌ها میآوریم.
1-3-3-2- تناسب سور

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید